छान्दोग्योपनिषत्

(Mula Chandogya Upanishad)

आदि शंकराचार्य भाष्य सहित

अध्याय 1

आगाता ह वै कामानां भवति य तदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ 14 ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ 2 ॥

(1) -- अनेकधोपास्यत्वात् अक्षरस्य प्रकारान्तरेण परोवरीयस्त्वगुणफलमुपासनान्तरमानिनाय। इतिहासस्तु सुखावबोधनार्थः। त्रयः त्रिसंख्याकाः, ह

इत्यैतिह्यार्थः, उद्गीथे उद्गीथज्ञानं प्रति, कुशलाः निपुणा बभूवुः; कस्मिंश्चिद्देशे काले च निमित्ते वा समेतानामित्यभिप्रायः। न हि सर्वस्मिञ्जगति त्रयाणामेव

कौशलमुद्गीथादिविज्ञाने। श्रूयन्ते हि उषस्तिजानश्रुतिकैकेयप्रभृतयः सर्वज्ञकल्पाः। के ते त्रय इति, आह -- शिलकः नामतः, शलावतोऽपत्यं शालावत्यः;

चिकितायनस्यापत्यं चैकितायनः, दल्भगोत्रो दाल्भ्यः, द्व्यामुष्यायणो वा; प्रवाहणो नामतः, जीवलस्यापत्यं जैवलिः इत्येते त्रयः -- ते होचुः अन्योन्यम् --

उद्गीथे वै कुशलाः निपुणा इति प्रसिध्दाः स्मः। अतो हन्त यद्यनुमतिर्भवताम् उद्गीथे उद्गीथज्ञाननिमित्तां कथां विचारणां पक्षप्रतिपक्षोपन्यासेन वदामः वादं

कुर्म इत्यर्थः। तथा च तद्विद्यसंवादे विपरीतग्रहणनाशोऽपूर्वविज्ञानोपजनः संशयनिवृत्तिश्चेति। अतः तद्विद्यसंयोगः कर्तव्य इति च इतिहासप्रयोजनम्। दृश्यते हि

शिलकादीनाम्॥

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तध्दासुराः पाप्मना विवधुस्तस्मात्तेनोभयँ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विध्दम्

॥ 5 ॥

(2) -- तथेत्युक्त्वा ते समुपविविशुः ह उपविष्टवन्तः किल। तत्र राज्ञः प्रागल्भ्योपपत्तेः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच इतरौ -- भगवन्तौ पूजावन्तौ अग्रे पूर्वं

वदताम्; ब्राह्मणयोरिति लिङ्गाद्राजा असौ; युवयोर्ब्राह्मणयोः वदतोः वाचं श्रोष्यामि; अर्थरहितामित्यपरे, वाचमिति विशेषणात्॥

अथ ह मन उद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तध्दासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयँ सङ्कलप्यते सङ्कल्पनीयं चासङ्कल्पनीयं च

पाप्मना ह्येतद्विध्दम् ॥ 6 ॥

(3) -- उक्तयोः स ह शिलकः शासावत्यः चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच -- हन्त यद्यनुमंस्यसे त्वा त्वां पृच्छानि इत्युक्तः इतरः पृच्छेति होवाच॥

अथ ह य वायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तँ हासुरा

त्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेत ॥ 7 ॥

(4) -- लब्धानुमतिराह -- का साम्नः -- प्रकृतत्वादुद्गीथस्य; उद्गीथो हि अत्र उपास्यत्वेन प्रकृतः; 'परोवरीयांसमुद्गीथम्'

इति च वक्ष्यति -- गतिः आश्रयः, परायणमित्येतत्। वं पृष्टो दाल्भ्य उवाच -- स्वर इति, स्वरात्मकत्वात्साम्नः। यो यदात्मकः

स तद्गतिस्तदाश्रयश्च भवतीति युक्तम्, मृदाश्रय इव घटादिः। स्वरस्य का गतिरिति, प्राण इति होवाच; प्राणनिष्पाद्यो हि

स्वरः, तस्मात्स्वरस्य प्राणो गतिः। प्राणस्य का गतिरिति, अन्नमिति होवाच; अन्नावष्टम्भो हि प्राणः, 'शुष्यति वै प्राण

तेऽन्नात्' इति श्रुतेः, 'अन्नं दाम' इति च। अन्नस्य का गतिरिति, आप इति होवाच, अप्संभवत्वादन्नस्य॥

एवं यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वँसत वँ हैव स विध्वँसते य वंविदि पापं कामयते य चैनमभिदासति स षोऽश्माखणः ॥

8 ॥

(5) -- अपां का गतिरिति, असौ लोक इति होवाच; अमुष्माध्दि लोकाद्वृष्टिः संभवति। अमुष्य लोकस्य का गतिरिति पृष्टः दाल्भ्य उवाच -- स्वर्गममुं

लोकमतीत्य आश्रयान्तरं साम न नयेत्कश्चित् इति होवाच आह। अतो वयमपि स्वर्गं लोकं साम अभिसंस्थापयामः; स्वर्गलोकप्रतिष्ठं साम जानीम इत्यर्थः।

स्वर्गसंस्तावं स्वर्गत्वेन संस्तवनं संस्तावो यस्य तत्साम स्वर्गसंस्तावम्, हि यस्मात् स्वर्गो वै लोकः साम वेद इति श्रुतिः॥

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यद नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति । तमु वान्ततोऽवित्त्वोक्रामति

व्याददात्येवान्तत इति ॥ 9 ॥

(6) -- तम् इतरः शिलकः शालावत्यः चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच -- अप्रतिष्ठितम् असंस्थितम्, परोवरीयस्त्वेनासमाप्तगति सामेत्यर्थः; वै इत्यागमं स्मारयति

किलेति च, दाल्भ्य ते तव साम। यस्तु असहिष्णुः सामवित् तर्हि तस्मिन्काले ब्रूयात् कश्चिद्विपरीतविज्ञानम् -- अप्रतिष्ठितं साम प्रतिष्ठितमिति --

वंवादापराधिनो मूर्धा शिरः ते विपतिष्यति विस्पष्टं पतिष्यतीति। वमुक्तस्यापराधिनः तथैव तद्विपतेत् न संशयः; न त्वहं ब्रवीमीत्यभिप्रायः। ननु मूर्धपातार्हं

चेदपराधं कृतवान्, अतः परेणानुक्तस्यापि पतेन्मूर्धा, न चेदपराधी उक्तस्यापि नैव पतति; अन्यथा अकृताभ्यागमः कृतनाशश्च स्याताम्। नैष दोषः, कृतस्य

कर्मणः शुभाशुभस्य फलप्राप्तेर्देशकालनिमित्तापेक्षत्वात्। तत्रैवं सति मूर्धपातनिमित्तस्याप्यज्ञानस्य पराभिव्याहारनिमित्तापेक्षत्वमिति॥

तँ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्रं तमु वाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ 10 ॥

(7) -- एवमुक्तो दाल्भ्य आह -- हन्ताहमेतद्भगवत्तः भगवतः वेदानि यत्प्रतिष्ंठि साम इत्युक्तः प्रत्युवाच शालावत्यः -- विध्दीति होवाच। अमुष्य लोकस्य का

गतिरिति पृष्टः दाल्भ्येन शालावत्यः अयं लोक इति होवाच; अयं हि लोको यागदानहोमादिभिरमुं लोकं पुष्यतीति; 'अतः प्रदानं देवा उपजीवन्ति' इति हि

श्रुतयः; प्रत्यक्षं हि सर्वभूतानां धरणी प्रतिष्ठेति; अतः साम्नोऽप्ययं लोकः प्रतिष्ठैवेति युक्तम्। अस्य लोकस्य का गतिरित्युक्तः आह शालावत्य -- न प्रतिष्ठाम्

इमं लोकमतीत्य नयेत् साम कश्चित्। अतो वयं प्रतिष्ठां लोकं साम अभिसंस्थापयामः; यस्मात्प्रतिष्ठासंस्तावं हि, प्रतिष्ठात्वेन संस्तुतं सामेत्यर्थः; 'इयं वै

रथंतरम् ' इति च श्रुतिः॥

तेन तँ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासाञ्चक्रं तमु व बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्धि बृहती तस्या ष पतिः ॥ 11 ॥ तेन तँ हायास्य

उद्गीथमुपासाञ्चक्र तमु वायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥

(8) -- तमेवमुक्तवन्तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच अन्तवद्वै किल ते शालावत्य सामेत्यादि पूर्ववत्। ततः शालावत्य आह -- हन्ताहमेतद्भगवत्तो वेदानीति;

विध्दीति होवाच इतरः॥ इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

12 ॥

(1) -- ओमित्येतत् इत्यादिप्रकृतस्याक्षरस्य पुनरुपादानम् उद्गीथाक्षराद्युपासनान्तरितत्वादन्यत्र प्रसङ्गो मा भूदित्येवमर्थम्;

प्रकृतस्यैवाक्षरस्यामृताभयगुणविशिष्टस्योपासनं विधातव्यमित्यारम्भः। ओमित्यादि व्याख्यातम्॥

तेन तँ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैमिषीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ 13 ॥

(2) -- देवा वै मृत्योः मारकात् बिभ्यतः किं कृतवन्त इति, उच्यते -- त्रयीं विद्यां त्रयीविहितं कर्म प्राविशन् प्रविष्टवन्तः, वैदिकं कर्म प्रारब्धवन्त इत्यर्थः, तत्

मृत्योस्त्राणं मन्यमानाः। किंच, ते कर्मण्यविनियुक्तैः छन्दोभिः मन्त्रैः जपहोमादि कुर्वन्तः आत्मानं कर्मान्तरेष्वच्छादयन् छादितवन्तः। यत् यस्मात् भिः मन्त्रैः

अच्छादयन्, तत् तस्मात् छन्दसां मन्त्राणां छादनात् छन्दस्त्वं प्रसिध्दमेव॥

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सँसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ 6 ॥

(3) -- तान् तत्र देवान्कर्मपरान् मृत्युः यथा लोके मत्स्यघातको मत्स्यमुदके नातिगम्भीरे परिपश्येत् बडिशोदकस्रावोपायसाध्यं मन्यमानः, वं पर्यपश्यत्

दृष्टवान्; मृत्युः कर्मक्षयोपायेन साध्यान्देवान्मेने इत्यर्थः। क्वासौ देवान्ददर्शेति, उच्यते --

चि साम्नि यजुषि,

ग्यजुःसामसंबन्धिकर्मणीत्यर्थः। ते नु देवाः वैदिकेन कर्मणा संस्कृताः शुध्दात्मानः सन्तः मृत्योश्चिकीर्षितं विदितवन्तः; विदित्वा च ते ऊर्ध्वाः व्यावृत्ताः कर्मभ्यः

चः साम्नः यजुषः

ग्यजुःसामसंबध्दात्कर्मणः अभ्युत्थायेत्यर्थः। तेन कर्मणा मृत्युभयापगमं प्रति निराशाः तदपास्य अमृताभयगुणमक्षरं स्वरं स्वरशब्दितं प्राविशन्नेव प्रविष्टवन्तः,

ओंकारोपासनपराः संवृत्ताः; व-शब्दः अवधारणार्थः सन् समुच्चयप्रतिषेधार्थः, तदुपासनपराः संवृत्ता इत्यर्थः॥ कथं पुनः स्वरशब्दवाच्यत्वमक्षरस्येति, उच्यते --

आपयिता ह वै कामानां भवति य तदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ 7 ॥

(4) -- यदा वै

चम् आप्नोति ओमित्येवातिस्वरति वं साम वं यजुः; ष उ स्वरः; कोऽसौ? यदेतदक्षरम् तदमृतम् अभयम्, तत्प्रविश्य यथागुणेव

अमृता अभयाश्च अभवन् देवाः॥

तद्वा तदनुज्ञाक्षरं यध्दि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो व समृध्दिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य तदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ 8 ॥

(5) -- स यः अन्योऽपि देववदेव तदक्षरम् वम् अमृताभयगुणं विद्वान् प्रणौति स्तौति; उपासनमेवात्र स्तुतिरभिप्रेता, स तथैव

तदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति; तत्प्रविश्य च -- राजकुलं प्रविष्टानामिव राज्ञोऽन्तरङ्गबहिरङ्गतावत् न परस्य

ब्रह्मणोऽन्तरङ्गबहिरङ्गताविशेषः -- किं तर्हि? यदमृता देवाः येनामृतत्वेन यदमृता अभूवन्, तेनैवामृतत्वेन विशिष्टः तदमृतो

भवति; न न्यूनता नाप्यधिकता अमृतत्वे इत्यर्थः॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

तेनेयं त्रयी विद्या वर्तत ओमित्याश्रावयत्योमिति शँसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥ 9 ॥

(1) -- उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावप्रतिहारविषयमप्युपासनं वक्तव्यमितीदमारभ्यते; आख्यायिका तु सुखावबोधार्था।

मटचीहतेषु मटच्यः अशनयः ताभिर्हतेषु नाशितेषु कुरुषु कुरुसस्येष्वित्यर्थः। ततो दुर्भिक्षे जाते आटिक्या

अनुपजातपयोधरादिस्त्रीव्यञ्जनया सह जायया उषस्तिर्ह नामतः, चक्रस्यापत्यं चाक्रायणः; इभो हस्ती तमर्हतीति इभ्यः ईश्वरः,

हस्त्यारोहो वा, तस्य ग्रामः इभ्यग्रामः तस्मिन्; प्रद्राणकः अन्नालाभात्, 'द्रा कुत्सायां गतौ', कुत्सितां गतिं गतः, अन्त्यावस्थां

प्राप्त इत्यर्थः; उवास उषितवान् कस्यचिद्गृहमाश्रित्य॥

तेनोभौ कुरुतो य चैतदेवं वेद य च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रध्दयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति

खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याखयानं भवति ॥ 10 ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ 1 ॥

(2) -- सः अन्नार्थमटन् इभ्यं कुल्माषान् कुत्सितान्माषान् खादन्तं भक्षयन्तं यदृच्छयोपलभ्य बिभिक्षे याचितवान्। तम् उषस्ंति ह

उवाच इभ्यः -- न इतः, अस्मान्मया भक्ष्यमाणादुच्छिष्टराशेः कुल्माषा अन्ये न विद्यन्ते; यच्च ये राशौ मे मम उपनिहिताः

प्रक्षिप्ताः इमे भाजने, किं करोमि; इत्युक्तः प्रत्युवाच उषस्तिः --

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तँ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विध्दः ॥ 2 ॥

(3) -- एतेषाम् तानित्यर्थः, मे मह्यं देहीति ह उवाच; तान् स इभ्यः अस्मै उषस्तये प्रददौ प्रदत्तवान्। पानाय समीपस्थमुदकं

च गृहीत्वा उवाच -- हन्त गृहाणानुपानम्; इत्युक्तः प्रत्युवाच -- उच्छिष्टं वै मे मम इदमुदकं पीतं स्यात्, यदि पास्यामि;

इत्युक्तवन्तं प्रत्युवाच इतरः --

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे ताँ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चांनृतं च पाप्मना ह्येषा विध्दा ॥ 3 ॥

(4) -- किं न स्विदेते कुल्माषा अप्युच्छिष्टाः, इत्युक्तः आह उषस्तिः -- न वै अजीविष्यं नैव जीविष्यामि इमान् कुल्माषान्

अखादन् अभक्षयन् इति होवाच। कामः इच्छातः मे मम उदकपानं लभ्यत इत्यर्थः। अतश्चैतामवस्थां प्राप्तस्य विद्याधर्मयशोवतः

स्वात्मपरोपकारसमर्थस्यैतदपि कर्म कुर्वतो न अघस्पर्श इत्यभिप्रायः। तस्यापि जीवितं प्रति उपायान्तरेऽजुगुप्सिते सति

जुगुप्सितमेतत्कर्म दोषाय; ज्ञानावलेपेन कुर्वतो नरकपातः स्यादेवेत्यभिप्रायः, प्रद्राणकशब्दश्रवणात्॥

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तध्दासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विध्दम् ॥ 4 ॥

(5) -- तांश्च स खादित्वा अतिशेषान् अतिशिष्टान् जायायै कारुण्यादाजहार; सा आटिकी अग्रे व कुल्माषप्राप्तेः सुभिक्षा

शोभनभिक्षा, लब्धान्नेत्येतत्, बभूव संवृत्ता; तथापि स्त्रीस्वाभाव्यादनवज्ञाय तान्कुल्माषान् पर्त्युहस्तात्प्रतिगृह्य निदधौ

निक्षिप्तवती॥

स ष रसानाँ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ 3 ॥

(6) -- स तस्याः कर्म जानन् प्रातः उषःकाले संजिहानः शयनं निद्रां वा परित्यजन् उवाच पत्न्याः श्रृण्वन्त्याः -- यत् यदि

बतेति खिद्यमानः अन्नस्य स्तोकं लभेमहि, तद्भुक्त्वान्नं समर्थो गत्वा लभेमहि धनमात्रां धनस्याल्पम्; ततः अस्माकं जीवनं

भविष्यतीति। धनलाभे च कारणमाह -- राजासौ नातिदूरे स्थाने यक्ष्यते; यजमानत्वात्तस्य आत्मनेपदम्; स च राजा मा मां

पात्रमुपलभ्य सर्वैरात्र्विज्यैः

त्विक्कर्मभिः

त्विक्कर्मप्रयोजनायेत्यर्थः वृणीतेति॥

कतमा कतमक्र्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ 4 ॥

(7) -- एवमुक्तवन्तं जायोवाच -- हन्त गृहाण हे पते इमे व ये मध्दस्ते विनिक्षिप्तास्त्वया कुल्माषा इति। तान्खादित्वा अमुं यज्ञं

विततं विस्तारितमृत्विग्भिः याय॥

वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा तन्मिथुनं यद्वाक्च प्राण चर्क्च साम च ॥ 5 ॥

(8) -- तत्र च गत्वा, उद्गातृन् उद्गातृपुरुषानागत्य, आ स्तुवन्त्यस्मिन्निति आस्तावः तस्मिन्नास्तावे स्तोष्यमाणान् उपोपविवेश

समीपे उपविष्टस्तेषामित्यर्थः। उपविश्य च स ह प्रस्तोतारमुवाच॥

अयं वाव लोको हाउकारो वायुर्हाइकार चन्द्रमा अथकारः । आत्मेहकारोऽग्रिरीकारः ॥ 1 ॥

(9) -- हे प्रस्तोतः इत्यामन्त्र्य अभिमुखीकरणाय, या देवता प्रस्तावं प्रस्तावभक्तिम् अनुगता अन्वायत्ता, तां चेत् देवतां

प्रस्तावभक्तेः अविद्वान्सन प्रस्तोष्यसि, विदुषो मम समीपे -- तत्परोक्षेऽपि चेत् विपतेत्तस्य मूर्धा, कर्ममात्रविदामनधिकार व

कर्मणि स्यात्; तच्चानिष्टम्, अविदुषामपि कर्मदर्शनात्, दक्षिणमार्गश्रुतेश्च; अनधिकारे च अविदुषामुत्तर वैको मार्गः श्रूयेत; न च

स्मार्तकर्मनिमित्त व दक्षिणः पन्थाः, 'यज्ञेन दानेन' इत्यादिश्रुतेः; 'तथोक्तस्य मया' इति च विशेषणाद्विद्वत्समक्षणेव

कर्मण्यनधिकारः, न सर्वत्राग्निहोत्रस्मार्तकर्माध्ययनादिषु च; अनुज्ञायास्तत्र तत्र दर्शनात्, कर्ममात्रविदामप्यधिकारः सिध्दः

कर्मणीति -- मूर्धा ते विपतिष्यतीति॥

आदित्य ऊकारो निहव कारो वि वेदेवा औहोयि-कारः प्रजापतिर्हिङ्कारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट् ॥ 2 ॥

(10) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोभः सञ्चरो हुङ्कारः ॥ 3 ॥

(11) -- एवमेवोद्गातारं प्रतिहर्तारमुवाचेत्यादि समानमन्यत्। ते प्रस्तोत्रादंयः कर्मभ्यः समारताः उपरताः सन्तः मूर्धपातभयात्

तूष्णीमासांचक्रिरे अन्यच्चाकुर्वन्तः, अर्थित्वात्॥ इति दशमखण्डभाष्यम्॥

दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य तामेवँ साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेति ॥ 4 ॥ इति त्रोदशः खण्डः ॥ 13 ॥ इति

छान्दोग्योपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ 1 ॥

(1) -- अतीते खण्डेऽन्नाप्राप्तिनिमित्ता कष्टावस्थोक्ता उच्छिष्टोच्छिष्कटपर्युषितभक्षणलक्षणा; सा मा भूदित्यन्नलाभाय अथ

अनन्तरं शौवः श्वभिर्दृष्टः उद्गीथः उद्गानं साम अतः प्रस्तूयते। तत् तत्र ह किल बको नामतः, दल्भस्यापत्यं दाल्भ्यः;

ग्लावो वा नामतः, मित्रायाश्चापत्यं मैत्रेयः; वाशब्दश्चार्थे; द्व्यामुष्यायणो ह्यसौ; वस्तुविषये क्रियास्विव विकल्पानुपपत्तेः;

द्विनामा द्विगोत्र इत्यादि हि स्मृतिः; दृश्यते च उभयतः पिण्डभाक्त्वम्; उद्गीथे बध्दचित्तत्वात्

षावनादराद्वा। वा-शब्दः स्वाध्यायार्थः। स्वाध्यायं कर्तुं ग्रामाद्बहिः उद्वव्राज उद्गतवान्विविक्तदेशस्थोदकाभ्याशम्। 'उद्वव्राज' 'प्रतिपालयांचकार' इति च

कवचनाल्लिङ्गात् कोऽसौ

षिः। श्वोद्गीथकालप्रतिपालनात्

षेः स्वाध्यायकरणमन्नकामनयेति लक्ष्यत इत्यभिप्रायतः॥

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ 1 ॥

(2) -- स्वाध्यायेन तोषिता देवता

षिर्वा श्वरूपं गृहीत्वा श्वा श्वेतः सन् तस्मै

षये तदनुग्रहार्थं प्रादुर्बभूव प्रादुश्चकार। तमन्ये शुक्लं श्वानं क्षुल्लकाः श्वानः उपसमेत्य ऊचुः उक्तवन्तः -- अन्नं नः अस्मभ्यं भगवान् आगायतु आगानेन

निष्पादयत्वित्यर्थः। मुख्यप्राणवागादयो वा प्राणमन्वन्नभुजः स्वाध्यायपरितोषिताः सन्तः अनुगृह्णीयुरेनं श्वरूपमादायेति युक्तमेवं प्रतिपत्तुम्। अशनायाम वै

बुभुक्षिताः स्मो वै इति॥

एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच

ग्रस

चः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ 2 ॥

(3) -- एवमुक्ते श्वा श्वेत उवाच तान् क्षुल्लकान् शुनः, इहैव अस्मिन्नेव देशे मा मां प्रातः प्रातःकाले उपसमीयातेति। दर्ैध्यं छान्दसम्, समीयातेति प्रमादपाठो

वा। प्रातःकालकरणं तत्काल व कर्तव्यार्थम्, अन्नदस्य वा सवितुरपराह्णेऽनाभिमुख्यात्। तत् तत्रैव ह बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेय

षिः प्रतिपालयांचकार प्रतीक्षणं कृतवानित्यर्थः॥

ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सँरब्धाः सर्पन्तीत्येवमाससृपुस्ते ह समुपविश्य हिं चक्रुः ॥ 4 ॥

(4) -- ते श्वानः तत्रैव आगत्य

षेः समक्षं यथैवेह कर्मणि बहिष्पवमानेन स्तोत्रेण स्तोष्यमाणाः उद्गातृपुरुषाः संरब्धाः संलग्नाः अन्योन्यमेव सर्पन्ति, वं मुखेनान्योन्यस्य पुच्छं गृहीत्वा

आससृपुः आसृप्तवन्तः, परिभ्रमणं कृतवन्त इत्यर्थः; त वं संसृप्य समुपविश्य उपविष्टाः सन्तः हिं चक्रुः हिंकारं कृतवन्तः॥

ओ3मदा3मों3 पिबा3मों3 देवो वरुणः प्रजापतिः सविता2न्नमिहा2हरदन्नपते3ऽन्नमिहा2हरा2हरो3मिति ॥ 5 ॥ इति द्वादशः

खण्डः ॥ 12 ॥

(5) -- ओमदामों पिबामों देवः, द्योतनात्; वरुणः वर्षणाज्जगतः; प्रजापतिः, पालनात्प्रजानाम्; सविता प्रसवितृत्वात्सर्वस्य आदित्य उच्यते। तैः पर्यायैः स

वंभूतः आदित्यः अन्नम् अस्मभ्यम् इह आहरत् आहरत्विति। ते वं हिं कृत्वा पुनरप्यूचुः -- स त्वं हे अन्नपते; स हि सर्वस्यान्नस्य प्रसवितृत्वात्पतिः; न हि

तत्पाकेन विना प्रसूतमन्नमणुमात्रमपि जायते प्राणिनाम्; अतोऽन्नपतिः। हे अन्नपते, अन्नमस्मभ्यमिहाहराहरेति; अभ्यासः आदरार्थः। ओमिति॥ इति

द्वादशखण्डभाष्यम्॥

अथातः शौव उद्गीथस्तध्द बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज ॥ 1 ॥

(1) -- देवासुराः देवाश्च असुराश्च; देवाः दीव्यतेद्र्योतनार्थस्य शास्त्रोद्भासिता इन्द्रियवृत्तयः; असुराः तद्विपरीताः स्वेष्वेवासुषु विष्वग्विषयासु प्राणनक्रियासु

रमणात् स्वाभाविक्यः तमआत्मिका इन्द्रियवृत्तय व; ह वै इति पूर्ववृत्तोद्भासकौ निपातौ; यत्र यस्मिन्निमित्ते इतरेतरविषयापहारलक्षणे संयेतिरे, संपूर्वस्य यततेः

संग्रामार्थत्वमिति, संग्रामं कृतवन्त इत्यर्थः। शास्त्रीयप्रकाशवृत्त्यभिभवनाय प्रवृत्ताः स्वाभाविक्यस्तमोरूपा इन्द्रियवृत्तयः असुराः, तथा तद्विपरीताः

शास्त्रार्थविषयविवेकज्योतिरात्मानः देवाः स्वाभाविकतमोरूपासुराभिभवनाय प्रवृत्ताः इति अन्योन्याभिभवोद्भवरूपः संग्राम इव, सर्वप्राणिषु प्रतिदेहं

देवासुरसंग्रामो अनादिकालप्रवृत्त इत्यभिप्रायः। स इह श्रुत्या आख्यायिकारूपेण धर्माधर्मोत्पत्तिविवेकविज्ञानाय कथ्यते प्राणविशुध्दिविज्ञानविधिपरतया। अतः

उभयेऽपि देवासुराः, प्रजापतेरपत्यानीति प्राजापत्याः -- प्रजापतिः कर्मज्ञानाधिकृतः पुरुषः, 'पुरुष वोक्थमयमेव महान्प्रजापतिः' इति श्रुत्यन्तरात्; तस्य हि

शास्त्रीयाः स्वाभाविक्यश्च करणवृत्तयो विरुध्दाः अपत्यानीव, तदुद्भवत्वात्। तत् तत्र उत्कर्षापकर्षलक्षणनिमित्ते ह देवाः उद्गीथम्

उद्गीथभक्त्युपलक्षितमौद्गात्रं कर्म आजह्नुः आहृतवन्तः; तस्यापि केवलस्य आहरणासंभवात् ज्योतिष्टोमाद्याहृतवन्त इत्यभिप्रायः। तत्किमर्थमाजह्नुरिति,

उच्यते -- अनेन कर्मणा नान् असुरान् अभिभविष्याम इति वमभिप्रायाः सन्तः॥ यदा च तदुद्गीथं कर्म आजिहीर्षवः, तदा --

तस्मै वा चेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानाग़ायत्वशनायाम वा इति ॥ 2 ॥

(2) -- ते ह देवाः नासिक्यं नासिकायां भवं प्राणं चेतनावन्तं घ्राणम् उद्गीथकर्तारम् उद्गातारम् उद्गीथभक्त्या उपासांचक्रिरे उपासनं कृतवन्त इत्यर्थः;

नासिक्यप्राणदृष्टया उद्गीथाख्यमक्षरमोंकारम् उपासांचक्रिरे इत्यर्थः। वं हि प्रकृतार्थपरित्यागः अप्रकृतार्थोपादानं च न कृतं स्यात् -- 'खल्वेतस्याक्षरस्य'

इत्योंकारो हि उपास्तया प्रकृतः। ननु उद्गीथोपलक्षितं कर्म आहृतवन्त इत्यवोचः; इदानीमेवं कथं नासिक्यप्राणदृष्टया उद्गीथाख्यमक्षरमोंकारम् उपासांचक्रिर

इत्यात्थ? नैष दोषः; उद्गीथकर्मण्येव हि तत्कर्तृप्राणदेवतादृष्टया उद्गीथभक्त्यवयवश्च ओंकारः उपास्यत्वेन विवक्षितः, न स्वतन्त्रः; अतः तादर्थ्येन कर्म

आहृतवन्त इति युक्तमेवोक्तम्। तम् वं देवैर्वृतमुद्गातारं ह असुराः स्वाभाविकतमआत्मानः ज्योतीरूपं नासिक्यं प्राणं देवं स्वकीयेन पाप्मना अधर्मासङ्गरूपण

विविधुः विध्दवन्तः, संसर्गं कृतवन्त इत्यर्थः। स हि नासिक्यः प्राणः कल्याणगन्धग्रहणाभिमानासङ्गाभिभूतविवेकविज्ञानो बभूव; स तेन दोषेण पाप्मसंसर्गी

बभूव; तदिदमुक्तमसुराः पाप्मना विविधुरिति। यस्मादासुरेण पाप्मना विध्दः, तस्मात् तेन पाप्मना प्रेरितः प्राणः दुर्गन्धग्राहकः प्राणिनाम्। अतः तेन उभयं जिघ्रति

लोकः सुरभि च दुर्गन्धि च, पाप्मना हि षः यस्मात् विध्दः। उभयग्रहणम् अविवक्षितम् -- 'यस्योभयं हविरार्तिमार्च्छति' इति यद्वत्; 'यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति'

इति समानप्रकरणश्रुतेः॥

तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तध्द बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयाञ्चकार ॥ 3 ॥

(3) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा

भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ 8 ॥

(4) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां

चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ 9 ॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ 11 ॥

(5) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ 9 ॥

(6) -- मुख्यप्राणस्य उपास्यत्वाय तद्विशुध्दत्वानुभवार्थः अयं विचारः श्रुत्या प्रवर्तितः। अतः चक्षुरादिदेवताः क्रमेण विचार्य आसुरेण पाप्मना विध्दा इत्यपोह्यन्ते।

समानमन्यत् -- अथ ह वाचं चक्षुः श्रोत्रं मन इत्यादि। अनुक्ता अप्यन्याः त्वग्रसनादिदेवताः द्रष्टव्याः, 'एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिः' इति श्रुत्यन्तरात्॥

एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ 10 ॥

(7) -- आसुरेण पाप्मना विध्दत्वात् प्राणादिदेवताः अपोह्य, अथ अनन्तरम्, ह, य वायं प्रसिध्दः, मुखे भवः मुख्यः प्राणः, तम् उद्गीथम् उपासांचक्रिरे, तं ह

असुराः पूर्ववत्

त्वा प्राप्य विदध्वंसुः विनष्टाः, अभिप्रायमात्रेण, अकृत्वा किंचिदपि प्राणस्य; कथं विनष्टा इति, अत्र दृष्टान्तमाह -- यथा लोके

अश्मानम् आखणम् -- न शक्यते खनितुं कुद्दालादिभिरपि, टङ्कैश्च छेत्तुं न शक्यः अखनः, अखन व आखणः, तम् --

त्वा -- सामर्थ्यात् लोष्टः पांसुपिण्डः, श्रुत्यन्तराच्च -- अश्मनि क्षिप्तः अशमभेदनाभिप्रायेण, तस्य अश्मनः किंचिदप्यकृत्वा स्वयं विध्वंसेत विदीर्येत -- वं

विदध्वंसुरित्यर्थः। वं विशुध्दः असुरैरधर्षितत्वात् प्राणः इति॥

एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच् प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीती ते ह

समारतास्तूष्णीमासाञ्चक्रिरे ॥ 11 ॥ इति दशमः खण्डः ॥ 10 ॥

(8) -- एवंविदः प्राणात्मभूतस्य इदं फलमाह -- यथाश्मानमिति। ष व दृष्टान्तः; वं हैव स विध्वंसते विनश्यति; कोऽसाविति, आह -- य वंविदि

यथोक्तप्राणविदि पापं तदनर्हं कर्तुं कामयते इच्छति यश्चापि नम् अभिदासति हिनस्ति प्राणविदं प्रति आक्रोशताडनादि प्रयुङ्क्ते, सोऽप्येवमेव विध्वंसत इत्यर्थः;

यस्मात् स ष प्राणवित् प्राणभूतत्वात् अश्माखण इव अश्माखणः अधर्षणीय इत्यर्थः। ननु नासिक्योऽपि प्राणः वाय्वात्मा, यथा मुख्यः; तत्र नासिक्यः प्राणः

पाप्मना विध्दः -- प्राण व सन्, न मुख्यः -- कथम्? नैष दोषः; नासिक्यस्तु स्थानकरणवैगुण्यात् असुरैः पाप्मना विध्दः, वाय्वात्मापि सन्; मुख्यस्तु तदसंभवात्

स्थानदेवताबलीयस्त्वात् न विध्द इति श्लिष्टम् -- यथा वास्यादयः शिक्षावत्पुरुषाश्रयाः कार्यविशेषं कुर्वन्ति, न अन्यहस्तगताः, तद्वत् दोषवध्द्राणसचित्वाद्विध्दा

घ्राणदेवता, न मुख्यः॥

आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुञ्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो

मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ 7 ॥

(9) -- यस्मान्न विध्दः असुरैः मुख्यः, तस्मात् नैव तेन सुरभि न दुर्गन्धि च विजानाति लोकः; घ्राणेनैव तदुभयं विजानाति; अतश्च पाप्मकार्यादर्शनात्

अपहतपाप्मा अपहतः विनाशितः अपनीतः पाप्मा यस्मात् सोऽयमपहतपाप्मा हि षः, विशुध्द इत्यर्थः। यस्माच्च आत्मंभरयः कल्याणाद्यासङ्गवत्त्वात् ग्राणादयः -

- न तथा आत्मंभरिर्मुख्यः; किं तर्हि? सर्वार्थः; कथमिति, उच्यते -- तेन मुख्येन यदश्नाति यत्पिबति लोकः तेन अशितेन पीतेन च इतरान् प्राणान् घ्राणादीन्

अवति पालयति; तेन हि तेषां स्थितिर्भवतीत्यर्थः; अतः सर्वंभरिः प्राणः; अतो विशुध्दः। कथं पुनर्मुख्याशितपीताभ्यां स्थितिः इतरेषां गम्यत इति, उच्यते -- तमु

व मुख्यं प्राणं मुख्यप्राणस्य वृत्तिम्, अन्नपाने इत्यर्थः, अन्ततः अन्ते मरणकाले अवित्त्वा अलब्ध्वा उत्क्रामति, घ्राणादिप्राणसमुदाय इत्यर्थः; अप्राणो हि न

शक्नोत्यशितुं पातुं वा; तदा उत्क्रान्तिः प्रसिध्दा घ्राणादिकलापस्य; दृश्यते हि उत्क्रान्तौ प्राणस्याशिशिषा, यतः व्याददात्येव, आस्यविदारणं करोतीत्यर्थः; तध्दि

अन्नालाभे उत्क्रान्तस्य लिङ्गम्॥

अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा

सा देवतेति ॥ 6 ॥

(10) -- तं ह अङ्गिराः -- तं मुख्यं प्राणं ह अङ्गिरा इत्येवंगुणम् उद्गीथम् उपासांचक्रे उपासनं कृतवान्, बको दाल्भ्य इति वक्ष्यमाणेन संबध्यते; तथा

बृहस्पतिरिति, आयास्य इति च उपासांचक्रे बकः इत्येवं संबन्धं कृतवन्तः केचित्, तमु वाङ्गिरसं बृहस्पतिमायास्यं प्राणं मन्यन्ते -- इति वचनात्। भवत्येवं

यथाश्रुतासंभवे; संभवति तु यथाश्रुतम्

षिचोदनायामपि -- श्रुत्यन्तरवत् -- 'तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते तमेव सन्तम्'

षिमपि; तथा माध्यमा गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिः इत्यादीन्

षीनेव प्राणमापादयति श्रुतिः; तथा तानपि

षीन् प्राणोपासकान् अङ्गिरोबृहस्पत्यायास्यान् प्राणं करोत्यभेदविज्ञानाय -- 'प्राणो ह पिता प्राणो माता' इत्यादिवच्च। तस्मात्

षिः अङ्गिरा नाम, प्राण व सन्, आत्मानमङ्गिरसं प्राणमुद्गीथम् उपासांचक्रे इत्येतत्; यत् यस्मात् सः अङ्गानां प्राणः सन्

रसः, तेनासौ अङ्गिरसः।

प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यो मूर्धा ते

व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ 5 ॥

(11) -- तथा वाचो बृहत्याः पतिः तेनासौ बृहस्पतिः॥

अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ 4 ॥

(12) -- तथा यत् यस्मात् आस्यात् अयते निर्गच्छति तेन आयास्यः

षिः प्राण व सन् इत्यर्थः। तथा अन्योऽप्युपासकः आत्मानमेव आङ्गिरसादिगुणं प्राणमुद्गीथमुपासीतेत्यर्थः॥

भगवाँ स्त्वेव मे सर्वैरात्र्विज्यैरिति तथेत्यथ तह्येर्त व समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह

यजमान उवाच ॥ 3 ॥

(13) -- न केवलमङ्गिरःप्रभृतय उपासांचक्रिरे; तं ह बको नाम दल्भस्यापत्यं दाल्भ्यः विदांचकार यथादर्शितं प्राणं विज्ञातवान्; विदित्वा च स ह नैमिशीयानां

सत्रिणाम् उद्गाता बभूव; स च प्राणविज्ञानसामर्थ्यात् भ्यः नैमिशीयेभ्यः कामान् आगायति स्म ह आगीतवान्किलेत्यर्थः॥

स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरात्र्विज्यैः पयैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि ॥ 2 ॥

(14) -- तथा अन्योऽप्युद्गाता आगाता ह वै कामानां भवति; य तत् वं विद्वान् यथोक्तगुणं प्राणम् अक्षरमुद्गीथमुपास्ते, तस्य तद्दृष्टं फलम् उक्तम्,

प्राणात्मभावस्त्वदृष्टम् -- 'देवो भूत्वा देवानप्येति' इति श्रुत्यन्तारत्सिध्दमेवेत्यभिप्रायः। इत्यध्यात्मम् -- तत् आत्मविषयम् उद्गीथोपासनम् इति उक्तोपसंहारः,

अधिदैवतोद्गीथोपासने वक्ष्यमाणे, बुध्दिसमाधानार्थः॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्त्रायण इति होवाच ॥ 1 ॥

(1) -- अथ अनन्तरं ह नम् उषस्ंति यजमानः राजा उवाच भगवन्तं पूजावन्तम् वै अहं विविदिषाणि वेदितुमिच्छामि; इत्युक्तः उषस्तिः अस्मि चाक्रायणः तवापि

श्रोत्रपथमागतो यदि -- इति ह उवाच उक्तवान॥

तं जायोवाच हन्त पत इम व कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥ 7 ॥

(2) -- स ह यजमानः उवाच -- सत्यमेवमहं भगवन्तं बहुगुणमश्रौषम्, सर्वैश्च

त्विक्कर्मभिः आत्र्विज्यैः पर्यैषिषं पर्येषणं कृतवानस्मि; अन्विष्य भगवतो वा अहम् अवित्त्या अलाभेन अन्यानिमान् अवृषि

वृतवानस्मि॥

तत्रोद्गातृनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥ 8 ॥

(3) -- अद्यापि भगवांस्त्वेव मे मम सर्वैरात्र्विज्यैः

त्विक्कर्मार्थम् अस्तु, इत्युक्तः तथेत्याह उषस्तिः; किं तु अथैव तर्हि ते व त्वया पूर्वं वृताः मया समतिसृष्टाः मया सम्यक्प्रसन्नेनानुज्ञाताः सन्तः स्तुवताम्; त्वया

त्वेतत्कार्यम् -- यावत्त्वेभ्यः प्रस्तोत्रादिभ्यः सर्वेभ्यो धनं दद्याः प्रयच्छसि, तावन्मम दद्याः; इत्युक्तः तथेति ह यजमानः उवाच॥

न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ 4 ॥

(4) -- अथ ह नम् औषस्त्यं वचः श्रुत्वा प्रस्तोता उपससाद उषस्ंति विनयेनोपजगाम। प्रस्तोतर्या देवतेत्यादि मा मां भगवानवोचत्पूर्वम् -- कतमा सा देवता या

प्रस्तावभक्तिमन्वायत्तेति॥

स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र व सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ 5 ॥

(5) -- पृष्टः प्राण इति ह उवाच; युक्तं प्रस्तावस्य प्राणो देवतेति। कथम्? सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि भूतानि प्राणमेव अभिसंविशन्ति प्रलयकाले, प्राणमभि

लक्षयित्वा प्राणात्मनैवोज्जिहते प्राणादेवोद्गच्छन्तीत्यर्थः उत्पत्तिकाले; अतः सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता; तां चेदविद्वान् त्वं प्रास्तोष्यः प्रस्तवनं प्रस्तावभक्तिं

कृतवानसि यदि, मूर्धा शिरः ते व्यपतिष्यत् विपतितमभविष्यत् तथोक्तस्य मया तत्काले मूर्धा ते विपतिष्यतीति। अतस्त्वया साधु कृतम्; मया निषिध्दः कर्मणो

यदुपरममकार्षीरित्यभिप्रायः॥

स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्राँ राजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरात्र्विज्यैर्वृणीतेति ॥ 6 ॥

(6) -- तथोद्गाता पप्रच्छ कतमा सा उद्गीथभक्तिमनुगता अन्वायत्ता देवतेति॥

स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तँ होवाच । नेतोऽन्ये विद्यन्ते यञ्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ 2 ॥

(7) -- पृष्टः आदित्य इति होवाच। सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आदित्यम् उच्चैः ऊर्ध्वं सन्तं गायन्ति शब्दयन्ति, स्तुवन्तीत्यभिप्रायः, उच्छब्दसामान्यात्,

प्रशब्दसामान्यादिव प्राणः। अतः सैषा देवतेत्यादि पूर्ववत्॥

एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतँ स्यादिति होवाच ॥ 3 ॥

(8) -- एवमेवाथ ह नं प्रतिहर्ता उपससाद कतमा सा देवता प्रतिहारमन्वायत्तेति॥

तँ हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डल्यायोक्त्वोवाच यावत्त नं प्रजांयामुद्गीथं वेदिष्यन्ते परोवरीयो हैभ्यस्तावदस्ंमिल्लोके जीवनं

भविष्यति ॥ 3 ॥

(9) -- पृष्टः अन्नमिति होवाच। सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव आत्मानं प्रति सर्वतः प्रतिहरमाणानि जीवन्ति। सैषा देवता

प्रतिशब्दसामान्यात्प्रतिहारभक्तिमनुगता। समानमन्यत्तथोक्तस्य मयेति। प्रस्तावोद्गीथप्रतिहारभक्तीः प्राणादित्यान्नदृष्टयोपासीतेति समुदायार्थः। प्राणाद्यापत्तिः

कर्मसमृध्दिर्वा फलमिति॥ इति कादशखण्डभाष्यम्॥

तथामुष्ंमिल्लोके लोक इति स य तदेवं विद्वानुपास्ते परोवरीय व हास्यास्ंमिल्लोके जीवनं भवति तथामुष्ंमिल्लोके लोक इति

लोके लोक इति ॥ 4 ॥ इति नवमः खण्डः ॥ 9 ॥

(1) -- अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवः बह्वृचानाम्, यश्च प्रणवः तेषां स व च्छान्दोग्ये उद्गीथशब्दवाच्यः। असौ वा आदित्य उद्गीथः ष प्रणवः;

प्रणवशब्दवाच्योऽपि स व बह्वृचानाम्, नान्यः। उद्गीथ आदित्यः कथम्? उद्गीथाख्यमक्षरम् ओमिति तत् षः हि यस्मात् स्वरन् उच्चारयन्,

अनेकार्थत्वाध्दातूनाम्; अथवा स्वरन् गच्छन् ति। अतः असावुद्गीथः सविता।

तँ ह शिलकः शालावत्य चैकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीती

मूर्धा ते विपतेदिति ॥ 6 ॥

(2) -- तम् तम् उ व अहम् अभ्यगासिषम् आभिमुख्येन गीतवानस्मि, आदित्यरश्म्यभेदं कृत्वा ध्यानं कृतवानस्मीत्यर्थः। तेन तस्मात्कारणात् मम त्वमेकोऽसि

पुत्र इति ह कौषीतकिः कुषीतकस्यापत्यं कौषीतकिः पुत्रमुवाच उक्तवान्। अतः रश्मीनादित्यं च भेदेन त्वं पर्यावर्तयात् पर्यावर्तयेत्यर्थः, त्वंयोगात्। वं बहवो वै

ते तव पुत्रा भविष्यन्तीत्यधिदैवतम्।

हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विध्दीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न

प्रतिष्ठां लोकमतिनयेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोकँसामाभिसँस्थापयामः प्रतिष्ठासँस्तावँहि सामेति ॥ 7 ॥

(3) -- अथ अनन्तरम् अध्यात्मम् उच्यते। य वायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतेत्यादि पूर्ववत्। तथा ओमिति ह्येष प्राणोऽपि स्वरन्नेति ओमिति ह्यनुज्ञां

कुर्वन्निव वागादिप्रवृत्त्यर्थमेतीत्यर्थः। न हि मरणकाले मुमूर्षोः समीपस्थाः प्राणस्योंकरणं श्रृण्वन्तीति। तत्सामान्यादादित्येऽप्योंकरणमनुज्ञामात्रं द्रष्टव्यम्।

मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्त्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ 1 ॥

(4) -- एतमु वाहमभ्यगासिषमित्यादि पूर्ववदेव। अतो वागादीन्मुख्यं च प्राणं भेदगुणविशिष्टमुद्गीथं पश्यन् भूमानं मनसा अभिगायतात्, पूर्ववदावर्तयेत्यर्थः;

बहवो वै मे मम पुत्रा भविष्यन्तीत्येवमभिप्रायः सन्नित्यर्थः। प्राणादित्यैकत्वोद्गीथदृष्टेः कपुत्रत्वफलदोषेणापोदितत्वात् रश्मिप्राणभेददृष्टेः कर्तव्यता चोद्यते

अस्मिन्खण्डे बहुपुत्रफलत्वार्थम्।

का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का

गतिरित्याप इति होवाच ॥ 4 ॥

(5) -- अथ खलु य उद्गीथ इत्यादि प्रणवोद्गीथैकत्वदर्शनमुक्तम्, तस्यैतत्फलमुच्यते -- होतृषदनात् होता यत्रस्थः शंसति तत्स्थानं होतृषदनम्,

हौत्रात्कर्मणः सम्यक्प्रयुक्तादित्यर्थः। न हि देशमात्रात्फलमाहर्तुं शक्यम्। किं तत्? ह वापि दुरुद्गीतं दुष्टमुद्गीतम् उद्गानं कृतम् उद्गात्रा स्वकर्मणि क्षतं

कृतमित्यर्थः; तदनुसमाहरति अनुसंधत्त इत्यर्थः -- चिकित्सयेव धातुवैषम्यसमीकरणमिति। इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥

अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्गं लोकमतिनयेदिति होवाच स्वर्गं वयं लोकँ

सामाभिसँ स्थापयामः स्वर्गसँस्तावँ हि सामेति ॥ 5 ॥

(1) -- ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत -- ओमित्येतदक्षरं परमात्मनोऽभिधानं नेदिष्ठम्; तस्मिन्हि प्रयुज्यमाने स प्रसीदति, प्रियनामग्रहण इव लोकः; तदिह

इतिपरं प्रयुक्तम् अभिधायकत्वाद्व्यावर्तितं शब्दस्वरूपमात्रं प्रतीयते; तथा च अर्चादिवत् परस्यात्मनः प्रतीकं संपद्यते; वं नामत्वेन प्रतीकत्वेन च

परमात्मोपासनसाधनं श्रेष्ठमिति सर्ववेदान्तेष्ववगतम्; जपकर्मस्वाध्यायाद्यन्तेषु च बहुशः प्रयोगात् प्रसिध्दमस्य श्रैष्ठयम्; अतः तदेतत्, अक्षरं वर्णात्मकम्,

उद्गीथभक्त्यवयवत्वादुद्गीथशब्दवाच्यम्, उपासीत -- कर्माङ्गावयवभूते ॐकारे परमात्मप्रतीके दृढामैकायलक्षणां मतिं संतनुयात्। स्वयमेव श्रुतिः ओंकारस्य

उद्गीथशब्दवाच्यत्वे हेतुमाह -- ओमिति ह्युद्गायति; ओमित्यारभ्य, हि यस्मात्, उद्गायति, अत उद्गीथ ओंकार इत्यर्थः। तस्य उपव्याख्यानम् -- तस्य

अक्षरस्य, उपव्याख्यानम् वमुपासनमेवंविभूत्येवंफलमित्यादिकथनम् उपव्याख्यानम्, प्रवर्तत इति वाक्यशेषः --

स ष परोबरीयानुद्गीथः स षोऽनन्तः परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य तदेवं विद्वान्

परोवरीयाँसमुद्गीथमुपास्ते ॥ 2 ॥

(2) -- एषां चराचराणां भूतानां पृथिवी रसः गतिः परायणमवष्टम्भः; पृथिव्या आपः रसः -- अप्सु हि ओता च प्रोता च पृथिवी; अतः ताः रसः पृथिव्याः।

अपाम् ओषधयः रसः, अप्परिणामत्वादोषधीनाम्; तासां पुरुषो रसः, अन्नपरिणामत्वात्पुरुषस्य; तस्यापि पुरुषस्य वाक् रसः -- पुरुषावयवानां हि वाक् सारिष्ठा,

अतो वाक् पुरुषस्य रस उच्यते; तस्या अपि वाचः,

क् रसः सारतरा;

चः साम रसः सारतरम्; तस्यापि साम्नः उद्गीथः प्रकृतत्वादोंकारः सारतरः।

अस्य लोकम्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यम्तं यन्त्याकाशो

ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् ॥ 1 ॥

(3) -- एवम् -- स षः उद्गीथाख्य ॐकारः, भूतादीनामुत्तरोत्तररसानाम्, अतिशयेन रसः रसतमः; परमः, परमात्मप्रतीकत्वात्; परार्ध्यः -- अर्धं स्थानम्, परं

च तदर्धं च परार्धम्, तदर्हतीति परार्ध्यः, -- परमात्मस्थानार्हः, परमात्मवदुपास्यत्वादित्यभिप्रायः; अष्टमः -- पृथिव्यादिरससंख्यायाम्; यदुद्गीथः य उद्गीथः।

तँह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालवत्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति

हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विध्दीति होवाच ॥ 8 ॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥ 8 ॥

(4) -- वाच

ग्रसः -- इत्युक्तम्; कतमा सा

क्? कतमत्तत्साम? कतमो वा स उद्गीथः? कतमा कतमेति वीप्सा आदरार्था। ननु'वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्' इति डतमच्प्रत्ययः इष्टः; न हि अत्र

ग्जातिबहुत्वम्; कथं डतमच्प्रयोगः? नैष दोषः; जातौ परिप्रश्नो जातिपरिप्रश्नः -- इत्येतस्मिन्विग्रहे जातावृग्व्यक्तीनां

बहुत्वोपपत्तेः, न तु जातेः परिप्रश्न इति विगृह्यते। ननु जातेः परिप्रश्नः -- इत्यस्मिन्विग्रहे'कतमः कठः' इत्याद्युदाहरणमुपपन्नम्,

जातौ परिप्रश्न इत्यत्र तु न युज्यते -- तत्रापि कठादिजातावेव व्यक्तिबहुत्वाभिप्रायेण परिप्रश्न इत्यदोषः। यदि जातेः परिप्रश्नः

स्यात्,'कतमा कतमर्क्' इत्यादावुपसंख्यानं कर्तव्यं स्यात्। विमृष्टं भवति विमर्शः कृतो भवति।

त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्य चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति ॥ 1

॥

(5) -- विमर्शे हि कृते सति, प्रतिवचनोक्तिरुपपन्ना -- वागेव

क् प्राणः साम ओमित्येतदक्षरमुद्गीथः इति। वागृचोरेकत्वेऽपि न अष्टमत्वव्याघातः, पूर्वस्मात् वाक्यान्तरत्वात्; आप्तिगुणसिध्दये हि ओमित्येतदक्षरमुद्गीथः

इति। वाक्प्राणौ

क्सामयोनी इति वागेव

क् प्राणः साम इत्युच्यते; यथाक्रमम्

क्सामयोन्योर्वाक्प्राणयोर्ग्रहणे हि सर्वासामृचां सर्वेषां च साम्नामवरोधः कृतः स्यात्; सरर्वक्सामावरोधे च

क्सामसाध्यानां च सर्वकर्मणामवरोधः कृतः स्यात्; तदवरोधे च सर्वे कामा अवरुध्दाः स्युः। ओमित्येतदक्षरम् उद्गीथः इति भक्त्याशङ्का निवर्त्यते। तद्वा तत्

इति मिथुनं निर्दिश्यते। किं तन्मिथुनमिति, आह -- यद्वाक्च प्राणश्च सरर्वक्सामकारणभूतौ मिथुनम्;

क्च साम चेति

क्सामकारणौ

क्सामशब्दोक्तावित्यर्थः; न तु स्वातन्त्र्येण

क्च साम च मिथुनम्। अन्यथा हि वाक्प्राणश्च इत्येकं मिथुनम्,

क्साम च अपरम्, इति द्वे मिथुने स्याताम्; तथा च तद्वा तन्मिथुनम् इत्येकवचननिर्देशोऽनुपपन्नः स्यात्; तस्मात्

क्सामयोन्योर्वाक्प्राणयोरेव मिथुनत्वम्।

तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचँ श्रोष्यामीति ॥ 2 ॥

(6) -- तदेतत् वंलक्षणं मिथुनम् ओमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते; वं सर्वकामाप्तिगुणविशिष्टं मिथुनम् ओंकारे संसृष्टं विद्यत इति ओंकारस्य सर्वकामाप्तिगुणवत्त्वं

सिध्दम्; वाङ्मयत्वम् ओंकारस्य प्राणनिष्पाद्यत्वं च मिथुनेन संसृष्टत्वम्। मिथुनस्य कामापयितृत्वं प्रसिध्दमिति दृष्टान्त उच्यते -- यथा लोके मिथुनौ

मिथुनावयवौ स्त्रीपुंसौ यदा समागच्छतः ग्राम्यधर्मतया संयुज्येयातां तदा आपयतः प्रापयतः अन्योन्यस्य इतरेतरस्य तौ कामम्, तथा स्वात्मानुप्रविष्टेन मिथुनेन

सर्वकामाप्तिगुणवत्त्वम् ओंकारस्य सिध्दमित्यभिप्रायः। तदुपासकोऽप्युद्गाता तध्दर्मा भवतीत्याह --

स ह शिलकः शालावत्य चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त वा पृच्छानीति पृच्छेति होवाच ॥ 3 ॥

(7) -- आपयिता ह वै कामानां यजमानस्य भवति, य तत् अक्षरम् वम् आप्तिगुणवत् उद्गीथम् उपास्ते, तस्य तद्यथोक्तं फलमित्यर्थः,'तं यथा यथोपासते

तदेव भवति' इति श्रुतेः।

कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्टे य वं विद्वान्साम गायति साम गायति ॥ 9 ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ 7 ॥

(8) -- समृध्दिगुणवांश्च ओंकारः; कथम्? तत् वै तत् प्रकृतम्, अनुज्ञाक्षरम् अनुज्ञा च सा अक्षरं च तत्; अनुज्ञा च अनुमतिः, ओंकार इत्यर्थः। कथमनुज्ञेति,

आह श्रुतिरेव -- यध्दि किंच यत्ंकिच लोके ज्ञानं धनं वा अनुजानाति विद्वान् धनी वा, तत्रानुमतिं कुर्वन् ओमित्येव तदाह; तथा च वेदे'त्रयस्ंत्रिशदित्योमिति

होवाच' इत्यादि; तथा च लोकेऽपि तवेदं धनं गृह्णामि इत्युक्ते ओमित्येव आह। अत षा उ व षैव हि समृध्दिः यदनुज्ञा या अनुज्ञा सा समृध्दिः,

तन्मूलत्वादनुज्ञायाः; समृध्दो हि ओमित्यनुज्ञां ददाति; तस्मात् समृध्दिगुणवानोंकार इत्यर्थः। समृध्दिगुणोपासकत्वात् तध्दर्मा सन् समर्धयिता ह वै कामानां

यजमानस्य भवति; य तदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते इत्यादि पूर्ववत्।

अथ य तदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स ष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्ताँ चाप्नोति देवकामाँ च ॥ 7

॥

(9) -- अथ इदानीमक्षरं स्तौति, उपास्यत्वात्, प्ररोचनार्थम्; कथम्? तेन अक्षरेण प्रकृतेन इयम्

ग्वेदादिलक्षणा त्रयीविद्या, त्रयीविद्याविहितं कर्मेत्यर्थः -- न हि त्रयीविद्यैव -- आश्रावणादिभिर्वर्तते। कर्म तु तथा प्रवर्तत इति

प्रसिध्दम्; कथम्? ओमित्याश्रावयति ओमिति शंसति ओमित्युद्गायति; लिङ्गाच्च सोमयाग इति गम्यते। तच्च कर्म तस्यैव

अक्षरस्य अपचित्यै पूजार्थम्; परमात्मप्रतीकं हि तत्; तदपचितिः परमात्मन व स्यात्,'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिध्दिं विन्दति

मानवः' इति स्मृतेः। किंच, तस्यैवाक्षरस्य महिम्ना महत्त्वेन

त्विग्यजमानादिप्राणैरित्यर्थः; तथा तस्यैवाक्षरस्य रसेन व्रीहियवादिरसनिर्वृत्तेन हविषेत्यर्थः; यागहोमादि अक्षरेण क्रियते; तच्च आदित्यमुतिष्ठते; ततो

वृष्टयादिक्रमेण प्राणोऽन्नं च जायते; प्राणैरन्नेन च यज्ञस्तायते; अत उच्यते -- अक्षरस्य महिम्ना रसेन इति। तत्र अक्षरविज्ञानवतः कर्म कर्तव्यमिति

स्थितमाक्षिपति --

अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ताँ चाप्नोति मनुष्यकामाँ च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात् ॥ 8 ॥

(10) -- तेन अक्षरेण उभौ कुरुतः, यश्च तत् अक्षरम् वं यथाव्याख्यातं वेद, यश्च कर्ममात्रवित् अक्षरयाथात्म्यं न वेद, तावुभौ कुरुतः कर्म; तयोश्च

कर्मसामर्थ्यादेव फलं स्यात्, किं तत्राक्षरयाथात्म्यविज्ञानेन इति; दृष्टं हि लोके हरीतकीं भक्षयतोः तद्रसाभिज्ञेतरयोः विरेचनम् -- नैवम्; यस्मात् नाना तु विद्या

च अविद्या च, भिन्ने हि विद्याविद्ये, तु-शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः; न ओंकारस्य कर्माङ्गत्वमात्रविज्ञानमेव रसतमाप्तिसमृध्दिगुणवद्विज्ञानम्; किं तर्हि? ततोऽभ्यधिकम्;

तस्मात् तदङ्गाधिक्यात् तत्फलाधिक्यं युक्तमित्यभिप्रायः; दृष्टं हि लोके वणिक्शबरयोः पद्मरागादिमणिविक्रये वणिजो विज्ञानाधिक्यात् फलाधिक्यम्; तस्मात्

यदेव विद्यया विज्ञानेन युक्तः सन् करोति कर्म श्रध्दया श्रद्दधानश्च सन्, उपनिषदा योगेन युक्तश्चेत्यर्थः, तदेव कर्म वीर्यवत्तरम् अविद्वत्कर्मणोऽधिकफलं

भवतीति; विद्वत्कर्मणो वीर्यवत्तरत्ववचनादविदुषोऽपि कर्म वीर्यवदेव भवतीत्यभिप्रायः। न च अविदुषः कर्मण्यनधिकारः, औषस्त्ये काण्डे

अविदुषामप्यात्र्विज्यदर्शनात्। रसतमाप्तिसमृध्दिगुणवदक्षरमित्येकमुपासनम्, मध्ये प्रयत्नान्तरादर्शनात्; अनेकैर्हि विशेषणैः अनेकधा उपास्यत्वात् खलु तस्यैव

प्रकृतस्य उद्गीथाख्यस्य अक्षरस्य उपव्याख्यानं भवति। इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

स ष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ॥ 6

॥

(1) -- अथ अधुना अध्यात्ममुच्यते -- वागदेव

क् प्राणः साम, अधरोपरिस्थानत्वसामान्यात्। प्राणो घ्राणमुच्यते सह वायुना। वागेव सा प्राणोऽम इत्यादि पूर्ववत्॥

अथ य षोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम ॥ 5 ॥

(2) -- चक्षुरेव

क् आत्मा साम। आत्मेति च्छायात्मा, तत्स्थत्वात्साम॥

तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स ष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य वं वेद

॥ 7 ॥

(3) -- श्रोत्रमेव

क् मनः साम, श्रोत्रस्याधिष्ठातृत्वान्मनसः सामत्वम्॥

तस्यर्क्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स ष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम् ॥ 8 ॥ इति

षष्ठाः खण्डः ॥ 6 ॥

(4) अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव

क्। अथ यन्नीलं परः कृष्णमादित्य इव दृक्शक्त्यधिष्ठानं तत्साम॥

अथाध्यात्मं वागेवर्क्प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते । वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम ॥ 1 ॥

(5) अथ य षोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते, पूर्ववत्। सैव

क् अध्यात्मं वागाद्या, पृथिव्याद्या च अधिदैवतम्; प्रसिध्दा च

क् पादबध्दाक्षरात्मिका; तथा साम; उक्थसाहचर्याद्वा स्तोत्रं साम

क शस्त्रम् उक्थादन्यत् तथा यजुः स्वाहास्वधावषडादि सर्वमेव वाग्यजुः तत्स व। सर्वात्मकत्वात्सर्वयोनित्वाच्चेति ह्यवोचाम।

गादिप्रकरणात् तद्ब्रह्मेति

यो वेदाः। तस्यैतस्य चाक्षुषस्य पुरुषस्य तदेव रूपमतिदिश्यते। किं तत्? यदमुष्य आदित्यपुरुषस्य -- हिरण्मय इत्यादि

यदधिदैवतमुक्तम्, यावमुष्य गेष्णौ पर्वणी, तावेवास्यापि चाक्षुषस्य गेष्णौ; यच्चामुष्य नाम उदित्युद्गीथ इति च तदेवास्य नाम।

स्थानभेदात् रूपगुणनामातिदेशात् ईशितृत्वविषयभेदव्यपदेशाच्च आदित्यचाक्षुषयोर्भेद इति चेत्, न;'अमुना''अनेनैव'

इत्येकस्योभयात्मत्वप्राप्त्यनुपपत्तेः। द्विधाभावेनोपपद्यत इति चेत् -- वक्ष्यति हि'स कधा भवति त्रिधा भवति' इत्यादि, न;

चेतनस्यैकस्य निरवयवत्वाद्विधाभावानुपपत्तेः। तस्मादध्यात्माधिदैवतयोरेकत्वमेव। यत्तु रूपाद्यतिदेशो भेदकारणमवोचः, न

तद्भेदावगमाय; किं तर्हि, स्थानभेदाद्भेदाशङ्का मा भूदित्येवमर्थम्॥

चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते । चक्षुरेव सात्मामस्त्साम ॥ 2 ॥

(6) -- स षः चाक्षुषः पुरुषः ये च तस्मात् आध्यात्मिकादात्मनः अर्वाञ्चः अर्वाग्गताः लोकाः तेषां चेष्टे मनुष्यसंबिन्धनां च

कामानाम्। तत् तस्मात् य इमे वीणायां गायन्ति गायकाः त तमेव गायन्ति। यस्मादीश्वरं गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः

धनलाभयुक्ताः, धनवन्त इत्यर्थः।

श्रोत्रमेवर्ङ्मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते । श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम ॥ 3 ॥

(7) -- अथ य तदेवं विद्वान् यथोक्तं देवमुद्गीथं विद्वान् साम गायति उभौ स गायति चाक्षुषमादित्यं च। तस्यैवंविदः

फलमुच्यते -- सोऽमुनैव आदित्येन स ष ये च अमुष्मात्पराञ्चः लोकाः तांश्च आप्नोति, आदित्यान्तर्गतदेवो भूत्वेत्यर्थः,

देवकामांश्च।

अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते ॥ 5 ॥

(8 -- 9) -- अथ अनेनैव चाक्षुषेणैव ये च तस्मादर्वाञ्चो लोकाः तांश्च आप्नोति, मनुष्यकामांश्च -- चाक्षुषो भूत्वेत्यर्थः।

तस्मादु ह वंवित् उद्गाता ब्रूयात् यजमानम् -- कम् इष्टं ते तव काममागायानीति। ष हि यस्मादुद्गाता कामागानस्य

उद्गानेन कामं संपादयितुमीष्टे समर्थः इत्यर्थः। कोऽसौ? य वं विद्वान् साम गायति। द्विरुक्तिरुपासनसमाप्त्यर्था॥ इति

सप्तमखण्डभाष्यम्॥

अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदम तत्सामाथ य षोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश

आप्रणखात्सर्व व सुवर्णः ॥ 6 ॥

(8 -- 9) -- अथ अनेनैव चाक्षुषेणैव ये च तस्मादर्वाञ्चो लोकाः तांश्च आप्नोति, मनुष्यकामांश्च -- चाक्षुषो भूत्वेत्यर्थः।

तस्मादु ह वंवित् उद्गाता ब्रूयात् यजमानम् -- कम् इष्टं ते तव काममागायानीति। ष हि यस्मादुद्गाता कामागानस्य

उद्गानेन कामं संपादयितुमीष्टे समर्थः इत्यर्थः। कोऽसौ? य वं विद्वान् साम गायति। द्विरुक्तिरुपासनसमाप्त्यर्था॥ इति

सप्तमखण्डभाष्यम्॥ ॥छान्दोग्योपनिषत्॥

अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गय यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्याममृच्यध्यूढँ साम त मादृच्यध्यूढँ साम गीयते । अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव

साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम ॥ 4 ॥

(1) -- इयमेव पृथिवी

क्;

चि पृथिवीदृष्टिः कार्या। तथा अग्निः साम; साम्नि अग्निदृष्टिः। कथं पृथिव्यग्न्योः

क्सामत्वमिति, उच्यते -- तदेतत् अग्न्याख्यं साम तस्यां पृथिव्याम्

चि अध्यूढम् अधिगतम् उपरिभावेन स्थितमित्यर्थः;

चीव साम; तस्मात् अत व कारणात्

च्यध्यूढमेव साम गीयते इदानीमपि सामगैः। यथा च

क्सामनी नात्यन्तं भिन्ने अन्योन्यम्, तथैतौ पृथिव्यग्नी; कथम्? इयमेव पृथिवी सा सामनामार्धशब्दवाच्या; इतरार्धशब्दवाच्यः अग्निः अमः; तत् तत्पृथिव्यग्निद्वयं

सामैकशब्दाभिधेयत्वमापन्नं साम; तस्मान्नान्योन्यं भिन्नं पृथिव्यग्निद्वयं नित्यसंश्लिष्टमृक्सामनी इव। तस्माच्च पृथिव्यग्न्योः

क्सामत्वमित्यर्थः। सामाक्षरयोः पृथिव्यग्निदृष्टिविधानार्थमियमेव सा अग्निरम इति केचित्।

अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम ॥ 2 ॥

(2) -- अन्तरिक्षमेव

क् वायुः साम इत्यादि पूर्ववत्।

द्यौरेवर्गादित्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम ॥ 3 ॥

(3) -- क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

नक्षत्राण्येवर्क्चन्द्रमाः साम तदेतदेत यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अम तत्साम ॥ 4

॥

(4) -- नक्षत्राणामधिपतिश्चन्द्रमा अतः स साम।

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्वैवापि दुरुद्गीतमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ॥ 5 ॥

इति पञ्चमः खण्डः ॥ 5 ॥

(5) -- अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः शुक्ला दीप्तिः सैव

क्। अथ यदादित्ये नीलं परः कृष्णं परोऽतिशयेन कार्ष्ण्यं तत्साम। तद्ध्येकान्तसमाहितदृष्टेर्दृश्यते।

इयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम ॥ 1 ॥

(6) -- ते वैते भासौ शुक्लकृष्णत्वे सा च अमश्च साम। अथ य षः अन्तरादित्ये आदित्यस्यान्तः मध्ये हिरण्मयः हिरण्मय इव

हिरण्मयः। न हि सुवर्णविकारत्वं देवस्य संभवति,

क्सामगेष्णत्वापहतपाप्मत्वासंभवात्; न हि सौवर्णेऽचेतने पाप्मादिप्राप्तिरस्ति, येन प्रतिषिध्येत, चाक्षुषे च अग्रहणात्; अतः लुप्तोपम व हिरण्मयशब्दः, ज्योतिर्मय

इत्यर्थः। उत्तरेष्वपि समाना योजना। पुरुषः पुरि शयनात् पूरयति वा स्वेन आत्मना जगदिति; दृश्यते निवृत्तचक्षुर्भिः समाहितचेतोभिर्ब्रह्मचर्यादिसाधनापेक्षैः।

तेजस्विनोऽपि श्मश्रुकेशादयः कृष्णाः स्युरित्यतो विशिनष्टि -- हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश इति; ज्योतिर्मयान्वेवास्य श्मश्रूणि केशाश्चेत्यर्थः। आप्रणखात् प्रणखः

नखाग्रं नखाग्रेण सह सर्वः सुवर्ण इव भारूप इत्यर्थः।

तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा

चः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ 3 ॥

(7) -- तस्य वं सर्वतः सुवर्णवर्णस्याप्यक्ष्णोर्विशेषः। कथम्? तस्य यथा कपेः मर्कटस्य आसः कप्यासः; आसेरुपवेशनार्थस्य

करणे घञ्; कपिपृष्ठान्तः येनोपविशति; कप्यास इव पुण्डरीकम् अत्यन्ततेजस्वि वम् देवस्य अक्षिणी; उपमितोपमानत्वात् न

हीनोपमा। तस्य वंगुणविशिष्टस्य गौणमिदं नाम उदिति; कथं गौणत्वम्? स षः देवः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः पाप्मना सह तत्कार्येभ्य

इत्यर्थः,'य आत्मापहतपाप्मा' इत्यादि वक्ष्यति, उदितः उत् इतः, उद्गत इत्यर्थः। अतः असौ उन्नामा। तम् वंगुणसंपन्नमुन्नामानं

यथोक्तेन प्रकारेण यो वेद सोऽप्येवमेव उदेति उद्गच्छति सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः -- ह वै इत्यवधारणार्थौ निपातौ -- उदेत्येवेत्यर्थः।

यदा वा

चमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवँ सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥ 4 ॥

(8) -- तस्योद्गीथत्वं देवस्य आदित्यादीनामिव विवक्षित्वा आह -- तस्य

क्च साम च गेष्णौ पृथिव्याद्युक्तलक्षणे पर्वणी। सर्वात्मा हि देवः। परापरलोककामेशितृत्वादुपपद्यते

पृथिव्यग्न्याद्यृक्सामगेष्णत्वम्, सर्वयोनित्वाच्च। यत वमुन्नामा च असौ

क्सामगेष्णश्च तस्मादृक्सामगेष्णत्वे प्राप्ते उद्गीथत्वमुच्यते परोक्षेण, परोक्षप्रियत्वाद्देवस्य, तस्मादुद्गीथ इति। तस्मात्त्वेव हेतोः उदं गायतीत्युद्गाता। यस्माध्दि

तस्य यथोक्तस्योन्नाम्नः गाता असौ अतो युक्ता उद्गातेति नामप्रसिध्दिः उद्गातुः। स षः देवः उन्नामा ये च अमुष्मात् आदित्यात् पराञ्चः परागञ्चनात् ऊर्ध्वा

लोकाः तेषां लोकानां च ईष्टे न केवलमीशितृत्वमेव, च-शब्दाध्दारयति च,'स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमाम्' इत्यादिमन्त्रवर्णात्। किंच, देवकामानामीष्टे इति तत्

अधिदैवतं देवताविषयं देवस्योद्गीथस्य स्वरूपमुक्तम्॥ इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥

स य तदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरँ स्वरममृतमभयं प्रवशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ 5 ॥ इति चतुर्थ

खण्डः ॥ 4 ॥

(1) -- अयं वाव अयमेव लोकः हाउकारः स्तोभो रथंतरे साम्नि प्रसिध्दः -- 'इयं वै रथंतरम्' इत्यस्मात्संबन्धसामान्यात् हाउकारस्तोभोऽयं लोकः

इत्येवमुपासीत। वायुर्हाइकारः; वामदेव्ये सामनि हाइकारः प्रसिध्दः; वाय्वप्संबन्धश्च वामदेव्यस्य साम्नो योनिः इत्यस्मात्सामान्यात् हाइकारं वायुदृष्टयोपासीत।

चन्द्रमा अथकारः; चन्द्रदृष्टया अथकारमुपासीत; अन्ने हीदं स्थितम्; अन्नात्मा चन्द्रः; थकाराकारसामान्याच्च। आत्मा इहकारः; इहेति स्तोभः; प्रत्यक्षो ह्यात्मा

इहेति व्यपदिश्यते; इहेति च स्तोभः, तत्सामान्यात्। अग्निरीकारः; ईनिधनानि च आग्नेयानि सर्वाणि सामानीत्यतस्तत्सामान्यात्॥

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ ष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ 1 ॥

(2) -- आदित्यः ऊकारः; उच्चैरर्ूध्वं सन्तमादित्यं गायन्तीति ऊकारश्चायं स्तोभः; आदित्यदैवत्ये साम्नि स्तोभ इति आदित्य ऊकारः। निहव इत्याह्वानम्;

कारः स्तोभः; हीति च आह्वयन्तीति तत्सामान्यात्। विश्वेदेवा औहोयिकारः, वैश्वदेव्ये साम्नि स्तोभस्य दर्शनात्। प्रजापतिर्हिंकारः, आनिरुक्त्यात्, हिंकारस्य

च अव्यक्तत्वात्। प्राणः स्वरः; स्वर इति स्तोभः; प्राणस्य च स्वरहेतुत्वसामान्यात्। अन्नं या या इति स्तोभः अन्नम्, अन्नेन हीदं यातीत्यतस्तत्सामान्यात्।

वागिति स्तोभो विराट् अन्नं देवताविशेषो वा, वैराजे साम्नि स्तोभदर्शनात्॥

एतमु वाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मींस्तवं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते

भविष्यन्तीत्यधिदैवतम् ॥ 2 ॥

(3) -- अनिरुक्तः अव्यक्तत्वादिदं चेदं चेति निर्वक्तुं न शक्यत इत्यतः संचरः विकल्प्यमानस्वरूप इत्यर्थः। कोऽसाविति, आह -- त्रयोदशः स्तोभः हुंकारः।

अव्यक्तो ह्ययम्; अतोऽनिरुक्तविशेष वोपास्य इत्यभिप्रायः। स्तोभाक्षरोपासनाफलमाह --

अथाध्यात्मं य धायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ 3 ॥

(4) -- दुग्धेऽस्मै वाग्दोहमित्याद्युक्तार्थम्। य तामेवं यथोक्तलक्षणां साम्नां सामावयवस्तोभाक्षरविषयाम् उपनिषदं दर्शनं वेद, तस्य तद्यथोक्तं फलमित्यर्थः।

द्विरभ्यासः अध्यायपरिसमाप्त्यर्थः। सामावयवविषयोपासनाविशेषपरिसमाप्त्यर्थः इति-शब्द इति॥ इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥ इति

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगव- त्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥

एतमु वाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाँस्त्वं भूमानमभिगायताद्बहतो वै मे भविष्यन्तीति

॥ 4 ॥

(1) -- अथ अनन्तरम् अधिदैवतं देवताविषयमुद्गीथोपासनं प्रस्तुतमित्यर्थः, अनेकधा उपास्यत्वादुद्गीथस्य; य वासौ आदित्यः तपति, तम् उद्गीथमुपासीत

आदित्यदृष्टया उद्गीथमुपासीतेत्यर्थः; तमुद्गीथम् इति उद्गीथशब्दः अक्षरवाची सन् कथमादित्ये वर्तत इति, उच्यते -- उद्यन् उद्गच्छन् वै षः प्रजाभ्यः

प्रजार्थम् उद्गायति प्रजानामन्नोत्पत्त्यर्थम्; न हि अनुद्यति तस्मिन्, व्रीह्यादेः निष्पत्तिः स्यात्; अतः उद्गायतीवोद्गायति -- यथैवोद्गाता अन्नार्थम्; अतः

उद्गीथः सवितेत्यर्थः। किंच उद्यन् नैशं तमः तज्जं च भयं प्राणिनाम् अपहन्ति; तमेवंगुणं सवितारं यः वेद, सः अपहन्ता नाशयिता ह वै भयस्य

जन्ममरणादिलक्षणस्य आत्मनः तमसश्च तत्कारणस्याज्ञानलक्षणस्य भवति। यद्यपि स्थानभेदात्प्राणादित्यौ भिन्नाविव लक्ष्येते, तथापि न स तत्त्वभेदस्तयोः।

कथम् --

अथ खल्वाशीः समृध्दिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ॥ 8 ॥

(2) -- समान उ व तुल्य व प्राणः सवित्रा गुणतः, सविता च प्राणेन; यस्मात् उष्णोऽयं प्राणः उष्णश्चासौ सविता। किंच स्वर इति इमं प्राणमाचक्षते

कथयन्ति, तथा स्वर इति प्रत्यास्वर इति च अमुं सवितारम्; यस्मात् प्राणः स्वरत्येव न पुनर्मृतः प्रत्यागच्छति, सविता तु अस्तमित्वा पुनरप्यहन्यहनि

प्रत्यागच्छति, अतः प्रत्यास्वरः; अस्मात् गुणतो नामतश्च समानावितरेतरं प्राणादित्यौ। अतः तत्त्वाभेदात् तं प्राणम् इमम् अमुं च आदित्यम् उद्गीथमुपासीत।

यसंयामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामधावेत् ॥ 9 ॥

(3) -- अथ खलु इति प्रकारान्तरेणोपासनमुद्गीथस्योच्यते; व्यानमेव वक्ष्यमाणलक्षणं प्राणस्यैव वृत्तिविशेषम् उद्गीथम् उपासीत। अधुना तस्य तत्त्वं निरूप्यते

-- यद्वै पुरुषः प्राणिति मुखनासिकाभ्यां वायुं बहिर्निःसारयति, स प्राणाख्यो वायोर्वृत्तिविशेषः; यदपानिति अपश्वसिति ताभ्यामेवान्तराकर्षति वायुम्, सः अपानः

अपानाख्या वृत्तिः। ततः किमिति, उच्यते -- अथ यः उक्तलक्षणयोः प्राणापानयोः संधिः तयोरन्तरा वृत्तिविशेषः, सः व्यानः; यः सांख्यादिशास्त्रप्रसिध्दः, श्रुत्या

विशेषनिरूपणात् -- नासौ व्यान इत्यभिप्रायः। कस्मात्पुनः प्राणापानौ हित्वा महता आयासेन व्यानस्यैवोपासनमुच्यते? वीर्यवत्कर्महेतुत्वात्। कथं

वीर्यवत्कर्महेतुत्वमिति, आह -- यः व्यानः सा वाक्, व्यानकार्यत्वाद्वाचः। यस्माद्व्याननिरर्वत्या वाक्, तस्मात् अप्राणन्ननपानन् प्राणापानव्यापारावकुर्वन्

वाचमभिव्याहरति उच्चारयति लोकः।

येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तँ स्तोममुपधावेत् ॥ 10 ॥

(4) -- तथा वाग्विशेषामृचम्,

क्संस्थं च साम, सामावयवं चोद्गीथम्, अप्राणन्ननपान् व्यानेनैव निर्वर्तयतीत्यभिप्रायः।

यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ॥ 11 ॥

(5) -- न केवलं वागाद्यभिव्याहरणमेव; अतः अस्मात् अन्यान्यपि यानि वीर्यवन्ति कर्माणि प्रयत्नाधिक्यनिरर्वत्यानि -- यथा

अग्नेर्मन्थनम्, आजेः मर्यादायाः सरणं धावनम्, दृढस्य धनुषः आयमनम् आकर्षणम् -- अप्राणन्ननपानंस्तानि करोति; अतो

विशिष्टः व्यानः प्राणादिवृत्तिभ्यः। विशिष्टस्योपासनं ज्यायः, फलवत्त्वाद्राजोपासनवत्। तस्य हेतोः तस्मात्कारणात्

व्यानमेवोद्गीथमुपासीत, नान्यद्वृत्त्यन्तरम्। कर्मवीर्यवत्तरत्वं फलम्।

आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ 12 ॥ इति तृतीयाः खण्डः

॥ 3 ॥

(6) -- अथ अधुना खलु उद्गीथाक्षराण्युपासीत भक्त्यक्षराणि मा भूवन्नित्यतो विशिनष्टि -- उद्गीथ इति;

उद्गीथनामाक्षराणीत्यर्थः -- नामाक्षरोपासनेऽपि नामवत वोपासनं कृतं भवेत् अमुकमिश्रा इति यद्वत्। प्राण व उत्,

उदित्यस्मिन्नक्षरे प्राणदृष्टिः। कथं प्राणस्य उत्त्वमिति, आह -- प्राणेन हि उत्तिष्ठति सर्वः, अप्राणस्यावसाददर्शनात्;

अतोऽस्त्युदः प्राणस्य च सामान्यम्। वाक् गीः, वाचो हि गिर इत्याचक्षते शिष्टाः। तथा अन्नं थम्, अन्ने हि इदं सर्वं स्थितम्;

अतः अस्त्यन्नस्य थाक्षरस्य च सामान्यम्। त्रयाणां श्रुत्युक्तानि सामान्यानि; तानि तेनानुरूपेण शेषेष्वपि द्रष्टव्यानि --

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ 1 ॥

(7) -- द्यौरेव उत् उच्चैःस्थानात्, अन्तरिक्षं गीः गिरणाल्लोकानाम्, पृथिवी थं प्राणिस्थानात्; आदित्य व उत् ऊर्ध्वत्वात्, वायुः

गीः अग्न्यादीनां गिरणात्, अग्निः थं याज्ञीयकर्मावस्थानात्; सामवेद व उत् स्वर्गसंस्तुतत्वात्, यजुर्वेदो गीः यजुषां प्रत्तस्य

हविषो देवतानां गिरणात्,

ग्वेदः थम्

च्यध्यूढत्वात्साम्नः। उद्गीथाक्षरोपासनफलमधुनोच्यते -- दुग्धे दोग्धि अस्मै साधकाय; का सा? वाक्; कम्? दोहम्; कोऽसौ

दोह इति, आह -- यो वाचो दोहः,

ग्वेदादिशब्दसाध्यं फलमित्यभिप्रायः, तत् वाचो दोहः तं स्वयमेव वाक् दोग्धि आत्मानमेव दोग्धि। किंच अन्नवान् प्रभूतान्नः अन्नादश्च दीप्ताग्निर्भवति, य तानि

यथोक्तानि वं यथोक्तगुणानि उद्गीथाक्षराणि विद्वान्सन् उपास्ते उद्गीथ इति।

देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशँस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयँ स्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ 2 ॥

(8) -- अथ खलु इदानीम्, आशीःसमृध्दिः आशिषः कामस्य समृध्दिः यथा भवेत् तदुच्यत इति वाक्यशेषः, उपसरणानि उपसर्तव्यान्युपगन्तव्यानि ध्येयानीत्यर्थः;

कथम्? इत्युपासीत वमुपासीत; तद्यथा -- येन साम्ना येन सामविशेषण स्तोष्यन् स्तुतिं करिष्यन् स्यात् भवेदुद्गाता तत्साम उपधावेत् उपसरेत्

चिन्तयेदुत्पत्त्यादिभिः।

अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण वोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदँ सर्वं स्थितम्

॥ 6 ॥

(9) -- यस्यामृचि तत्साम तां च

चम् उपधावेत् देवतादिभिः; यदार्षेयं साम तं च

षिम्; यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात् तां देवतामुपधावेत्।

द्यौरेवोदन्तरिक्षंगीः पृथिवी थमादित्य वोद्वायुर्गीरग्निस्थँ सामवेद वोद्यजुर्वेदो गी

ग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य तान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥ 7 ॥

(10) -- येन च्छन्दसा गायत्र्यादिना स्तोष्यन्स्यात् तच्छन्द उपधावेत्; येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्, स्तोमाङ्गफलस्य

कर्तृगामित्वादात्मनेपदं स्तोष्यमाण इति, तं स्तोममुपधावेत्।

12 ॥

(11) -- यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात् तां दिशमुपधावेत् अधिष्ठात्रादिभिः।

तेन तँ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैमिषीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ 13 ॥

(12) -- आत्मानम् उद्गाता स्वं रूपं गोत्रनामादिभिः -- सामादीन् क्रमेण स्वं च आत्मानम् -- अन्ततः अन्ते उपसृत्य स्तुवीत,

कामं ध्यायन् अप्रमत्तः स्वरोष्मव्यञ्जनादिभ्यः प्रमादमकुर्वन्। ततः अभ्याशः क्षिप्रमेव ह यत् यत्र अस्मै वंविदे स कामः समृध्येत

समृध्दिं गच्छेत्। कोऽसौ? यत्कामः यः कामः अस्य सोऽयं यत्कामः सन् स्तुवीतेति। द्विरुक्तिरादरार्था। इति

तृतीयखण्डभाष्यम्॥

आगाता ह वै कामानां भवति य तदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ 14 ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ 2 ॥

अथाधिदैवतं य वासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा ष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यँस्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य

तमसो भवति य वं वेद ॥ 1 ॥

समान उ वाचं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्युमं तस्माद्वा तमिममसुं चोद्गीथमुपासीत ॥ 2 ॥

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो

व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ 3 ॥

तेन तँ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासाञ्चक्रं तमु व बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्धि बृहती तस्या ष पतिः ॥ 11 ॥ तेन तँ हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र तमु वायास्यं

मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानँस्तानि करोत्येतस्य

हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ 5 ॥

या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥ 4 ॥

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यद नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति । तमु वान्ततोऽवित्त्वोक्रामति

व्याददात्येवान्तत इति ॥ 9 ॥

तँ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्रं तमु वाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ 10 ॥

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तँ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना

ह्येष विध्दः ॥ 2 ॥

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे ताँ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चांनृतं च पाप्मना ह्येषा विध्दा ॥ 3 ॥

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तध्दासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विध्दम्

॥ 4 ॥

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तध्दासुराः पाप्मना विवधुस्तस्मात्तेनोभयँ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विध्दम् ॥ 5 ॥

अथ ह मन उद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तध्दासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयँ सङ्कलप्यते सङ्कल्पनीयं चासङ्कल्पनीयं च

पाप्मना ह्येतद्विध्दम् ॥ 6 ॥

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ 1 ॥

एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच

ग्रस

चः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ 2 ॥

स ष रसानाँ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ 3 ॥

कतमा कतमक्र्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ 4 ॥

वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा तन्मिथुनं यद्वाक्च प्राण चर्क्च साम च ॥ 5 ॥

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सँसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ 6 ॥

आपयिता ह वै कामानां भवति य तदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ 7 ॥

तद्वा तदनुज्ञाक्षरं यध्दि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो व समृध्दिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य तदेवं

विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ 8 ॥

एवं यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वँसत वँ हैव स विध्वँ सते य वंविदि पापं कामयते य चैनमभिदासति स षोऽश्माखणः ॥ 8 ॥

अथ ह य वायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तँ हासुरा

त्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेत ॥ 7 ॥

देवासुरा ह वै यत्र संयेतिर उभये प्राजापत्यास्तध्द देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ 1 ॥

तेनोभौ कुरुतो य चैतदेवं वेद य च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रध्दयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति

खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याखयानं भवति ॥ 10 ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ 1 ॥

अध्याय 2

(1) -- अजा हिंकार इत्यादि पूर्ववत्। पशुषु प्रोताः॥

अथ जुहोति नम आदित्येभ्य च वि वेभ्य च देवेभ्यो दिविक्षिद्भयो लोकक्षिद्भयो लोकं मे यजमानाय विन्दत ॥ 14 ॥

(2) -- पशून न निन्देत्, तद्व्रतम्॥ इति अष्टादशखण्डभाष्यम्॥

एष वै यजमानस्य लोक तास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापहत परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति ॥ 15 ॥

(1) -- अथ अनन्तरं सप्तविधस्य समस्तस्य साम्न उपासनं साध्विदमारभ्यते। वाचि इति सप्तमी पूर्ववत्, वाग्दृष्टिविशिष्टं सप्तविधं सामोपासीतेत्यर्थः। यत्ंकिच

वाचः शब्दस्य हुमिति यो विशेषः स हिंकारः, हकारसामान्यात्। यत्प्रेति शब्दरूपं स प्रस्तावः, प्र-सामान्यात्। यत् आ इति स आदिः, आकारसामान्यात्।

आदिरित्योंकारः, सर्वादित्वात्॥

तस्मा आदित्या च वि वे च देवास्तृतीयसवनँ सम्प्रयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य वं वेद य वं वेद ॥ 16 ॥ इति

चतुर्विंशः खण्डः ॥ 24 ॥ इति छान्दोग्योपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ 2 ॥

(2) -- यदुदिति स उद्गीथः, उत्पूर्वत्वादुद्गीथस्य; यत्प्रतीति स प्रतिहारः, प्रतिसामान्यात्; यदुपेति स उपद्रवः, उपोपक्रमत्वादुपद्रवस्य; यन्नीति तन्निधनम्,

नि-शब्दसामान्यात्॥

लो3कद्वारमपावा3र्णू33 पश्येम त्वा वयँ स्वारा 33333 हु3म् आ33ज्या3यो3आ32111 इति ॥ 12 ॥

(3) -- दुग्धेऽस्मै इत्याद्युक्तार्थम्॥ इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

आदित्यमथ वै वदेवं लो3कद्वारमपावा3र्णू33 पश्येम त्वा वयँ साम्रा33333 हु3म् आ33ज्या3यो3आ32111 इति ॥ 13 ॥

(1) -- उद्यन्सविता स हिंकारः, प्राथम्याद्दर्शनस्य। उदितः प्रस्तावः, प्रस्तवनहेतुत्वात्कर्मणाम्। मध्यंदिन उद्गीथः, श्रैष्ठयात्। अपराह्णः प्रतिहारः, पश्वादीनां

गृहान्प्रति हरणात्। यदस्तं यंस्तन्निधनम्, रात्रौ गृहे निधानात्प्राणिनाम्। तद्बृहत् आदित्ये प्रोतम्, बृहतः आदित्यदैवत्यत्वात्॥

पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाग्नीध्रीयस्योदङ्मुख उपविश्य स रौद्रँ सामाभिगायति ॥ 7 ॥

(2) -- स य इत्यादि पूर्ववत्। तपन्तं न निन्देत्; तद्व्रतम्॥ इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥

लो3कद्वारमपावा3र्णू33 पश्येम त्वा वयं वैरा 33333 हु3म् आ33ज्या3यो3यो3आ32111 इति ॥ 8 ॥

(1) -- सर्वास्वप्सु पञ्चविधं साम उपासीत। वृष्टिपूर्वकत्वात्सर्वासामपामानन्तर्यम्। मेधो यत्संप्लवते कीभावेनेतरेतरं घनीभवति मेघः यदा उन्नतः, तदा संप्लवते

इत्युच्यते, तदा अपामारम्भः स हिंकारः; यद्वर्षति स प्रस्तावः; आपः सर्वतो व्याप्तुं प्रस्तुताः। याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथः, श्रैष्ठयात्; याः प्रतीच्यः स

प्रतिहारः, प्रतिशब्दसामान्यात्; समुद्रो निधनम्, तन्निधनत्वादपाम्॥

अथ जुहोति नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक तास्मि ॥ 9 ॥

(2) -- न ह अप्सु प्रैति। नेच्छति चेत्। अप्सुमान् अस्मान्भवति फलम्॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यन्दिनँ सवनँ सम्प्रयच्छन्ति ॥ 10 ॥

1क्ष्दद्यध्ददृड्डद्वड़द्यत्दृद:1 सामोपासनप्रसङ्गेन कर्मगुणभूतत्वान्निवर्त्य ओंकारं परमात्मप्रतीकत्वादमृतत्वहेतुत्वेन महीकृत्य प्रकृतस्यैव यज्ञस्य अङ्गभूतानि

सामहोममन्त्रोत्थानान्युपदिदिक्षन्नाह -- (1) -- ब्रह्मवादिनो वदन्ति, यत्प्रातःसवनं प्रसिध्दं तद्वसूनाम्। तैश्च प्रातःसवनसंबध्दोऽयं लोको वशीकृतः

प्रातःसवनेशानैः। तथा रुद्रैर्माध्यंदिनसवनेशानैः अन्तरिक्षलोकः। आदित्यैश्च विश्वैर्देवैश्च तृतीयसवनेशानैस्तृतीयो लोको वशीकृतः। इति यजमानस्य लोकोऽन्यः

परिशिष्टो न विद्यते॥

पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघनेनाहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्यँ स वै वदेवँ सामाभिगायति ॥ 11 ॥

(2) -- अतः क्व तर्हि यजमानस्य लोकः, यदर्थं यजते; न क्वचिल्लोकोऽस्तीत्यभिप्रायः -- -'लोकाय वै यजते यो यजते' इति श्रुतेः। लोकाभावे च स यो

यजमानः तं लोकस्वीकरणोपायं सामहोममन्त्रोत्थानलक्षणं न विद्यात् न विजानीयात्, सोऽज्ञः कथं कुर्यात् यज्ञम्, न कथंचन तस्य कर्तृत्वमुपपद्यत इत्यर्थः।

सामादिविज्ञानस्तुतिपरत्वात् न अविदुषः कर्तृत्वं कर्ममात्रविदः प्रतिषिध्यते -- स्तुतये च सामादिविज्ञानस्य, अविद्वत्कर्तृत्वप्रतिषेधाय च इति हि भिद्येत वाक्यम्।

आद्ये च औषस्त्ये काण्डे अविदुषोऽपि कर्मास्तीति हेतुमवोचाम। अथ तद्वक्ष्यमाणं सामाद्युपायं विद्वान्कुर्यात्॥

अथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक तास्मि ॥ 5 ॥

(3) -- किं तद्वेद्यमिति, आह -- पुरा पूर्वं प्रातरनुवाकस्य शस्त्रस्य प्रारम्भात् जघनेन गार्हपत्यस्य पश्चात् उदङ्मुखः सन् उपविश्य सः वासवं वसुदैवत्यं साम

अभिगायति॥

अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवनँ सम्प्रयच्छन्ति ॥ 6 ॥

(4) -- लोकद्वारम् अस्य पृथिवीलोकस्य प्राप्तये द्वारम् अपावृणु हे अग्ने तेन द्वारेण पश्येन त्वा त्वां राज्यायेति॥

प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयी विद्या सम्प्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया तान्यक्षराणि सम्प्रास्रवन्त भूर्भुवः

स्वरिति ॥ 2 ॥

(5) -- अथ अनन्तरं जुहोति अनेन मन्त्रेण -- नमोऽग्नये प्रह्वीभूताः तुभ्यं वयं पृथिवीक्षिते पृथिवीनिवासाय लोकक्षिते लोकनिवासाय,

पृथिवीलोकनिवासायेत्यर्थः; लोकं मे मह्यं यजमानाय विन्द लभस्व; ष वै मम यजमानस्य लोकः ता गन्ता अस्मि॥

तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारः सम्प्रास्रवत्तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक्संतृण्णोङ्कार

वेदँ सर्वमोङ्कार वेदँ सर्वम् ॥ 3 ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ 23 ॥

(6) -- अत्र अस्ंमिल्लोके यजमानः अहम् आयुषः परस्तात् ऊर्ध्वं मृतः सन् इत्यर्थः। स्वाहेति जुहोति। अपजहि अपनय परिघं लोकद्वारार्गलम् -- इति तं

मन्त्रम् उक्त्वा उत्तिष्ठति। वमेतैर्वसुभ्यः प्रातःसवनसंबध्दो लोको निष्क्रीतः स्यात्। ततस्ते प्रातःसवनं वसवो यजमानाय संप्रयच्छन्ति॥

ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्वसूनां प्रातःसवनँ रुद्राणां माध्यंदिनँ सवनमादित्यानां च वि वेषां च देवानां तृतीयसवनम् ॥ 1 ॥

(7) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

क्क तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुर्यादथ विद्वान्कुर्यात् ॥ 2 ॥

(8) -- तथा आग्नीध्रीयस्य दक्षिणाग्नेः जघनेन उदङ्मुख उपविश्य सः रौद्रं साम अभिगायति यजमानः रुद्रदैवत्यं वैराज्याय॥

पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाज्जघनेन गार्हपत्यस्योदङ्मुख उपविश्य स वासवँ सामाभिगायति ॥ 3 ॥

(9) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

लो3कद्वारमपावा3र्णू33 पश्येम त्वा वयँररा33333 हु3म् आ33 ज्या3यो3आ32111 इति ॥ 4 ॥

(10) -- अन्तरिक्षक्षित इत्यादि समानम्॥

तदेष लोको यानि पञ्चधा त्रीणि त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति ॥ 3 ॥

(11) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

यस्तद्वेद स वेद सर्वं सर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति सर्वमस्मीत्युपासीत तद्व्रतं तद्व्रतम् ॥ 4 ॥ इत्येकविंशः खण्डः ॥ 21

॥

(12) क्त्ड्ड ददृद्य ड़दृङ्ढदद्य दृद द्यण्त्द्म द्मथ्दृत्त्ठ्ठ.

(13) -- तथा आहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य सः आदित्यदैवत्यम् आदित्यं वैश्वदेवं च साम अभिगायति क्रमेण स्वाराज्याय साम्राज्याय॥

विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु लक्ष्णं वायोः लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं

बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ 1 ॥