|
तं च स्वाध्यायप्रवचने च। सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च। तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च।
दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च। शमश्चस्वाध्याय-प्रवचने च। अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च।
अग्निहोत्रं च स्वाध्याय-प्रवचने च। अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च। मानुषं
च
स्वाध्यायप्रवचने च। प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च। प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च।
प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च। सत्यमिति
सत्यवचा राथीतरः। तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः। स्वाध्यायप्रवचने वेति नाको
मौद्गल्यः। तध्दि तपस्तध्दि तपः॥1.9.1॥
(1) --
विज्ञानादेवाप्नोति
स्वाराज्यमित्युक्तत्वात् श्रौतस्मार्तानां कर्मणामानर्थक्यं प्राप्तमित्येतन्मा
प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थं प्रति साधनत्वप्रदर्शनार्थ इहोपन्यासः -
तमिति व्याख्यातम्। स्वाध्यायः अध्ययनम्। प्रवचनमध्यापनं ब्रह्मयज्ञो वा। तानि
तादीनि,
अनुष्ठेयानि इति वाक्यशेषः। सत्यं सत्यवचनं यथाव्याख्यातार्थं
वा। तपः कृच्छ्रादि। दमः बाह्यकरणोपशमः। शमः अन्तःकरणोपशमः। अग्नयश्च
आधातव्याः।
अग्निहोत्रं च होतव्यम्। अतिथयश्च पूज्याः। मानुषमिति लौकिकः संव्यवहारः। तच्च
यथाप्राप्तमनुष्ठेयम्। प्रजा च उत्पाद्या। प्रजनश्च प्रजननम्;
तौ भार्यागमनमित्यर्थः। प्रजातिः पौत्रोत्पत्तिः;
पुत्रो निवेशयितव्य इत्येतत्। सर्वैरेतैः कर्मभिर्युक्तस्यापि
स्वाध्यायप्रवचने
यत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमर्थं सर्वेण सह
स्वाध्यायप्रवचनग्रहणम्। स्वाध्यायाधीनं ह्यर्थज्ञानम्। अर्थज्ञानाधीनं च परं
श्रेयः। प्रवचनं च
तदविस्मरणार्थं धर्मवृध्दयर्थं च। ततः
स्वाध्यायप्रवचनयोरादरः कार्यः। सत्यमिति सत्यमेवानुष्ठेयमिति सत्यवचाः सत्यमेव वचो
यस्य सोऽयं सत्यवचाः,
नाम वा तस्य; राथीतरः रथीतरसगोत्रः
राथीतर आचार्यो मन्यते। तप इति तप व कर्तव्यमिति
तपोनित्यः तपसि नित्यः तपःपरः,
तपोनित्य इति वा नाम; पौरुशिष्टिः
पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यो मन्यते।
स्वाध्यायप्रवचने व अनुष्ठेये इति नाको नामतः मुद्गलस्यापत्यं मौद्गल्य आचार्यो
मन्यते। तध्दि तपस्तध्दि तपः।
यस्मात्स्वाध्यायप्रवचने व तपः,
तस्मात्ते वानुष्ठेये इति। उक्तानामपि
सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणमादरार्थम्॥ इति
नवमानुवाकभाष्यम्॥
पृथिव्यन्तिरक्षं
द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः। अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि। आप ओषधयो
वनस्पतय आकाश आत्मा। इत्यधिभूतम्। अथाध्यात्मम्। प्राणो
व्यानोऽपान
उदानः समानः। चक्षुः श्रोत्रं मनोवाक् त्वक्। चर्म माँसँ स्नावास्थिमज्जा। तदधि
विधाय
षिरवोचत्। पाङ्त्कं वा इदँ सर्वम्। पाङ्त्केनैव पाङ्त्कँ स्पृणोतीति। (सर्वमेकं च)॥1.7.1॥
(1) --
व्याहृत्यात्मनो
ब्रह्मण उपासनमुक्तम्। अनन्तरं च पाङ्क्तस्वरूपेण तस्यैवोपासनमुक्तम्। इदानीं
सर्वोपासनाङ्गभूतस्य ओंकारस्योपासनं विधित्स्यते।
परापरब्रह्मदृष्टया
हि उपास्यमान ओंकारः शब्दमात्रोऽपि परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनं भवति;
स ह्यालम्बनं ब्रह्मणः परस्यापरस्य च,
प्रतिमेव
विष्णोः,'एतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति'
इति श्रुतेः। ओमिति, इतिशब्दः
स्वरूपपरिच्छेदार्थः; ॐ इत्येतच्छब्दरूपं ब्रह्म इति
मनसा धारयेत् उपासीत; यतः ॐ इति
इदं सर्वं हि
शब्दस्वरूपमोंकारेण व्याप्तम्,'तद्यथा
शङ्कुना' इति श्रुत्यन्तरात्।'अभिधानतन्त्रं
ह्यभिधेयम्' इत्यतः इदं सर्वमोंकार इत्युच्यते।
ओंकारस्तुत्यर्थ
उत्तरो ग्रन्थः,
उपास्यत्वात्तस्य। ॐ इत्येतत् अनुकृतिः अनुकरणम्। करोमि
यास्यामि चेति कृतमुक्त ओमित्यनुकरोत्यन्यः, अतः
ओंकारोऽनुकृतिः। ह स्म वै इति
प्रसिध्दार्थद्योतकाः। प्रसिध्दं ह्योंकारस्यानुकृतित्वम्। अपि च ओश्रावय इति
प्रैषपूर्वमाश्रावयन्ति प्रतिश्रावयन्ति। तथा ॐ इति सामानि गायन्ति सामगाः। ॐ
शोमिति
शास्त्राणि शंसन्ति शस्त्रशंसितारोऽपि तथा ॐ इति अध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ॐ
इति ब्रह्मा प्रसौति अनुजानाति। ॐ इति अग्निहोत्रम् अनुजानाति
जुहोमीत्युक्ते ॐ इत्येव अनुज्ञां प्रयच्छति। ॐ इत्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्
प्रवचनं करिष्यन् अध्येष्यमाणः ओमित्याह ओमित्येव प्रतिपद्यते अध्येतुमित्यर्थः;
ब्रह्म वेदम्
उपाप्नवानि इति
प्राप्नुयां ग्रहीष्यामीति उपाप्नोत्येव ब्रह्म। अथवा,
ब्रह्म परमात्मानम् उपाप्नवानीत्यात्मोनं प्रवक्ष्यन
प्रापयिष्यन् ओमित्येवाह। स च तेनोंकारेण
ब्रह्म
प्राप्नोत्येव। ओंकारपूर्वं प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं यस्मात्,
तस्मादोंकारं ब्रह्मेत्युपासीतेति वाक्यार्थः॥
इत्यष्टमानुवाकभाष्यम्॥
ओमिति ब्रह्म। ओमितीदँ सर्वम्। ओमित्येतदनुकृतिर्ह स्म वा
अप्योश्रावयेत्याश्रावयन्ति। ओमिति सामानि गायन्ति। ओँशोमिति
शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ओमिति ब्रह्म प्रसौति।
ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति। ओमिति ब्राह्मणः
प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति। ब्रह्मैवोपाप्नोति॥1.8.1॥
(1) --
यदेतद्वयाहृत्यात्मकं
ब्रह्मोपास्यमुक्तम्,
तस्यैवेदानीं
पृथिव्यादिपाङ्क्तस्वरूपेणोपासनमुच्यते -- पञ्चसंख्यायोगात्पङि्क्तच्छन्दः संपक्तिः;
ततः पाङ्क्तत्वं
सर्वस्य।
पाङ्क्तश्च यज्ञः,'पञ्चपदा
पङि्क्तः पाङ्क्तो यज्ञः' इति श्रुतेः। तेन यत्सर्वं
लोकाद्यात्मान्तं च पाङ्क्तं परिकल्पयति, यज्ञमेव
तत्परिकल्पयति। तेन
यज्ञेन परिकल्पितेन
पाङ्क्तात्मकं प्रजापतिमभिसंपद्यते। तत्कथं पाङ्क्तं वा इदं सर्वमित्यत आह --
पृथिवी अन्तरिक्षं द्यौः दिशः अवान्तरदिशः इति
लोकपाङ्क्तम्। अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमाः नक्षत्राणि इति देवतापाङ्क्तम्। आपः
ओषधयः वनस्पतयः आकाशः आत्मा इति भूतपाङ्क्तम्। आत्मेति विराट्,
भूताधिकारात्। इत्यधिभूतमिति अधिलोकाधिदैवतपाङ्क्तद्वयोपलक्षणार्थम्,
लोकदेवतापाङ्क्तयोर्द्वयोश्चाभिहितत्वात्। अथ अनन्तरम्
अध्यात्मं पाङ्क्तत्रयमुच्यते --
प्राणादि
वायुपाङ्क्तम्। चक्षुरादि इन्द्रियपाङ्क्तम्। चर्मादि धातुपाङ्क्तम्। तावध्दीदं
सर्वमध्यात्मं बाह्यं च पाङ्क्तमेव इति तत् वम् अधिविधाय परिकल्प्य
षिः वेदः तद्दर्शनसंपन्नो वा कश्चिदृषिः,
अवोचत् उक्तवान्। किमित्याह -- पाङ्क्तं वा इदं सर्वं
पाङ्क्तेनैव आध्यात्मिकेन,
संख्यासामान्यात्,
पाङ्क्तं बाह्यं स्पृणोति बलयति पूरयति कात्मतयोपलभ्यत
इत्येतत्। वं पाङ्क्तमिदं सर्वमिति यो वेद, स
प्रजापत्यात्मैव भवतीत्यर्थः॥ इति सप्तमानुवाकभाष्यम्॥
स य षोऽन्तर्हृदय
आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः। अमृतो हिरण्मयः। अन्तरेण तालुके। य ष स्तन
इवावलम्बते। सेन्द्रयोनिः। य त्रासौ केशान्तो विवर्तते।
व्यपोह्य
शीर्षकपाले। भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति। भुव इति वायौ। सुवरित्यादित्ये। मह इति
ब्रह्मणि आप्नोति स्वाराज्यम्। आप्नोति मनसस्पतिम्।
वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः। श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः। तत्ततो भवति। आकाश शरीरं ब्रह्म।
सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम्। शान्ति समृध्दममृतम्। इति प्राचीन
योग्योपास्स्व॥1.6.1 -
1.6.2॥ (वायावमृतमेकं च)
(2)
से (4)
--
वायुः संधानम्। संधीयते अनेनेति संधानम्। इति अधिलोकं दर्शनमुक्तम्। अथाधिज्यौतिषम्
इत्यादि समानम्।
इतीमा इति उक्ता उपप्रदर्श्यन्ते। यः कश्चित् वम् ताः महासंहिताः व्याख्याताः वेद
उपास्ते;
वेदेत्युपासनं स्यात्,
विज्ञानाधिकारात्,'इति
प्राचीनयोग्योपास्स्व' इति च वचनात्। उपासनं च
यथाशास्त्रं तुल्यप्रत्ययसंततिरसंकीर्णा च अतत्प्रत्ययैः
शास्त्रोक्तालम्बनविषया च। प्रसिध्दश्चोपासनशब्दार्थो लोके --
'गुरुमुपास्ते''राजानमुपास्ते'
इति। यो हि गुर्वादीन्संततमुपचरति,
स
उपास्त इत्युच्यते। स च फलमाप्नोत्युपासनस्य। अतः अत्रापि य वं वेद,
संधीयते प्रजादिभिः स्वर्गान्तैः। प्रजादिफलं
प्राप्नोतीत्यर्थः॥
स य षोऽन्तर्हृदय
आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः। अमृतो हिरण्मयः। अन्तरेण तालुके। य ष स्तन
इवावलम्बते। सेन्द्रयोनिः। य त्रासौ केशान्तो विवर्तते।
व्यपोह्य
शीर्षकपाले। भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति। भुव इति वायौ। सुवरित्यादित्ये। मह इति
ब्रह्मणि आप्नोति स्वाराज्यम्। आप्नोति मनसस्पतिम्।
वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः। श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः। तत्ततो भवति। आकाश शरीरं ब्रह्म।
सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम्। शान्ति समृध्दममृतम्। इति प्राचीन
योग्योपास्स्व॥1.6.1 -
1.6.2॥ (वायावमृतमेकं च)
इति तृतीयानुवाकभाष्यम्॥
भूर्भुवः सुवरिति वा
तास्तिस्रो व्याहृतयः। तासामुह स्मैतां चतुर्थीम्। महाचमस्यः प्रवेदयते। मह इति।
तद्ब्रह्म। सह आत्मा। अङ्गान्यन्या देवताः। भूरिति वा
अयं लोकः।
भुव इत्यन्तरिक्षम्। सुवरित्यसौ लोकः। मह इत्यादित्यः। आदित्येन वाव सर्वे लोका
महीयन्ते। भूरिति वा अग्निः। भुव इति वायुः।
सुवरित्यादित्यः। मह
इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते। भूरिति वा
चः। भुव इति सामानि। सुवरिति यजूँषि। मह इति ब्रह्म। ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा
महीयन्ते। भूरिति वै प्राणः। भुव इत्यपानः।
सुवरिति व्यानः। मह इत्यन्नम्। अन्नेन वावा सर्वे प्राणा महीयन्ते। ता वा
ताश्चतस्रश्चतुर्धा। चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः। ता यो
वेद। स वेद ब्रह्म। सर्वेऽस्मै देवाः बलिमावाहन्ति॥1.5.1
- 1.5.3॥ (असौ लोको यजूँषि वेद द्वे च)॥
(1)
से (3)
--
यश्छन्दसामिति मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधनं जपहोमावुच्येते,'स
मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु''ततो
मे श्रियमावह'
इति च
लिङ्गदर्शनात्। यः छन्दसां वेदानाम्
षभ इव
षभः,
प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूपः,
सर्ववाग्यव्याप्तेः'तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि
संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णोंकार वेदं सर्वम्'
इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। अत व
षभत्वमोंकारस्य। ओंकारो ह्यत्रोपास्य इति
षभादिशब्दैः
स्तुतिर्न्याय्यैव ओंकारस्य। छन्दोभ्यः वेदेभ्यः,
वेदा ह्यमृतम्, तस्मात् अमृतात् अधि
संबभूव लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः
प्रजापतेस्तपस्यतः
ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः। न हि नित्यस्य ओंकारस्य
अञ्जसैवोत्पत्तिरवकल्पते। सः वंभूत ओंकारः इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरः
मा मां मेधया
प्रज्ञया स्पृणोतु प्रीणयतु,
बलयतु वा, प्रज्ञाबलं हि
प्रार्थ्यते। अमृतस्य अमृत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य,
तदधिकारात्; हे देव धारणः धारयिता भूयासं
भवेयम्। किं च,
शरीरं मे मम विचर्षणं विचक्षणं योग्यमित्येतत्,
भूयादिति प्रथमपुरुषविपरिणामः।
जिह्वा मे मम मधुमत्तमा मधुमती, अतिशयेन
मधुरभाषिणीत्यर्थः।
कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवम्,
श्रोता भूयासमित्यर्थः। आत्मज्ञानयोग्यः
कार्यकरणसंघातोऽस्त्विति वाक्यार्थः। मेधा च तदर्थमेव
हि प्रार्थ्यते --
ब्रह्मणः परमात्मनः कोशः असि असेरिव;
उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात्; त्वं हि
ब्रह्मणः प्रतीकम्; त्वयि ब्रह्मोपलभ्यते। मेधया
लौकिकप्रज्ञया पिहितः
आच्छादितः स त्वं
सामान्यप्रज्ञैरविदितत्त्व इत्यर्थः। श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं विज्ञानं
मे गोपाय रक्ष;
तत्प्राप्त्यविस्मरणादिकं कुर्वित्यर्थः। जपार्था ते मन्त्रा
मेधाकामस्य।
श्रीकामस्य होमार्थास्त्वधुनोच्यन्ते मन्त्राः -- आवहन्ती आनयन्ती;
वितन्वाना विस्तारयन्ती,
तनोतेस्तत्कर्मकत्वात्; कुर्वाणा निर्वर्तयन्ती अचीरम्
अचिरं
क्षिप्रमेव;
छान्दसो दीर्घः; चिरं वा;
कुर्वाणा, आत्मनः मम;
किमित्याह -- वासांसि वस्त्राणि, मम,
गावश्च गाश्चेति यावत्; अन्नपाने च
सर्वदा; वमादीनि
कुर्वाणा श्रीर्या,
तां ततः मेधानिर्वर्तनात्परम् आवग आनय;
अमेधसो हि श्रीरनर्थायैवेति। किंविशिष्टाम्?
लोमशाम् अजाव्यादियुक्ताम् अन्यैश्च पशुभिः सह युक्ताम्
आवहेति।
अधिकारादोंकार वाभिसंबध्यते। स्वाहा,
स्वाहाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः। आमायन्त्विती। आयन्तु,
मामिति व्यवहितेन संबन्धः,
ब्रह्मचारिणः।
विमायन्तु
प्रमायन्तु दमायन्तु शमायन्तु इत्यादि। यशोजने यशस्विजनेषु असानि भवानि। श्रेयान्
प्रशस्यतरः,
वस्यसः वसीयसः वसुतराद्वसुमत्तराद्वा
धनवज्जातीयपुरुषाद्विशेषवानहमसानीत्यर्थः। किं च,
तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन् पूजार्ह,
प्रविशानि। प्रविश्य चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः। सः
त्वमपि मा मां भग
भगवन्,
प्रविश; आवयोरेकात्मत्वमेवास्तु। तस्मिन् त्वयि
सहस्रशाखे बहुशाखाभेदे हे भगवन्, निमृजे शोधयामि अहं
पापकृत्याम्। यथा लोके
आपः प्रवता प्रवणवता
निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति,
यथा च मासाः अहर्जरम्,
संवत्सरोऽहर्जरः अहोभिः परिवर्तमानो लोकाञ्जरयतीति;
अहानि वा अस्मिन्
जीर्यन्ति
अन्तर्भवन्तीत्यहर्जरः;
तं च यथा मासाः यन्ति, वं मां
ब्रह्मचारिणः हे धातः सर्वस्य विधातः, माम् आयन्तु
आगच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः। प्रतिवेशः
श्रमापनयनस्थानम्
आसन्नं गृहमित्यर्थः। वं त्वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशः त्वच्छीलिनां
सर्वपापदुःखापनयनस्थानमसि। अतः मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशयात्मानम्,
प्र
मा पद्यस्व
प्रपद्यस्व च माम्। रसविध्दमिव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः।
श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्रकरणे अभिधीयमानो धनार्थः;
धनं च कर्मार्थम्; कर्म च
उपात्तदुरितक्षयार्थम्;
तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते। तथा च स्मृतिः -- 'ज्ञानमुत्पद्यते
पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। यथादर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि'
इति॥
इति
चतुर्थानुवाकभाष्यम्॥
भूर्भुवः सुवरिति वा तास्तिस्रो व्याहृतयः। तासामुह स्मैतां चतुर्थीम्। महाचमस्यः
प्रवेदयते। मह इति। तद्ब्रह्म। सह आत्मा।
अङ्गान्यन्या देवताः। भूरिति वा अयं लोकः। भुव इत्यन्तरिक्षम्। सुवरित्यसौ लोकः। मह
इत्यादित्यः। आदित्येन वाव सर्वे
लोका महीयन्ते। भूरिति वा अग्निः। भुव इति वायुः। सुवरित्यादित्यः। मह इति
चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि
महीयन्ते। भूरिति वा
चः। भुव इति सामानि।
सुवरिति यजूँषि। मह इति ब्रह्म। ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते। भूरिति वै
प्राणः। भुव इत्यपानः। सुवरिति व्यानः। मह इत्यन्नम्।
अन्नेन वावा सर्वे
प्राणा महीयन्ते। ता वा ताश्चतस्रश्चतुर्धा। चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः। ता यो वेद। स
वेद ब्रह्म। सर्वेऽस्मै देवाः बलिमावाहन्ति॥1.5.1
-
1.5.3॥
(असौ लोको यजूँषि वेद द्वे च)॥
(1)
से (3)
--
यश्छन्दसामिति मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधनं जपहोमावुच्येते,'स
मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु''ततो
मे
श्रियमावह'
इति च लिङ्गदर्शनात्। यः छन्दसां वेदानाम्
षभ इव
षभः,
प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूपः,
सर्ववाग्यव्याप्तेः'तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि
संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा
वाक्संतृण्णोंकार वेदं सर्वम्'
इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। अत व
षभत्वमोंकारस्य।
ओंकारो ह्यत्रोपास्य इति
षभादिशब्दैः स्तुतिर्न्याय्यैव ओंकारस्य। छन्दोभ्यः वेदेभ्यः,
वेदा ह्यमृतम्, तस्मात् अमृतात् अधि
संबभूव लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः
सारिष्ठं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपस्यतः ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः। न हि
नित्यस्य ओंकारस्य अञ्जसैवोत्पत्तिरवकल्पते।
सः वंभूत ओंकारः इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरः मा मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु
प्रीणयतु,
बलयतु वा, प्रज्ञाबलं हि
प्रार्थ्यते।
अमृतस्य अमृत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य,
तदधिकारात्; हे देव धारणः धारयिता
भूयासं भवेयम्। किं च, शरीरं मे मम विचर्षणं
विचक्षणं योग्यमित्येतत्,
भूयादिति प्रथमपुरुषविपरिणामः। जिह्वा मे मम मधुमत्तमा मधुमती,
अतिशयेन मधुरभाषिणीत्यर्थः।
कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवम्,
श्रोता भूयासमित्यर्थः। आत्मज्ञानयोग्यः
कार्यकरणसंघातोऽस्त्विति वाक्यार्थः। मेधा
च
तदर्थमेव हि प्रार्थ्यते -- ब्रह्मणः परमात्मनः कोशः असि असेरिव;
उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात्; त्वं हि
ब्रह्मणः प्रतीकम्; त्वयि
ब्रह्मोपलभ्यते। मेधया लौकिकप्रज्ञया पिहितः आच्छादितः स त्वं
सामान्यप्रज्ञैरविदितत्त्व इत्यर्थः। श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं
विज्ञानं मे गोपाय रक्ष;
तत्प्राप्त्यविस्मरणादिकं कुर्वित्यर्थः। जपार्था ते मन्त्रा
मेधाकामस्य। श्रीकामस्य होमार्थास्त्वधुनोच्यन्ते
मन्त्राः -- आवहन्ती आनयन्ती;
वितन्वाना विस्तारयन्ती,
तनोतेस्तत्कर्मकत्वात्; कुर्वाणा निर्वर्तयन्ती अचीरम्
अचिरं क्षिप्रमेव;
छान्दसो दीर्घः;
चिरं वा; कुर्वाणा,
आत्मनः मम; किमित्याह -- वासांसि
वस्त्राणि, मम, गावश्च
गाश्चेति यावत्; अन्नपाने च
सर्वदा;
वमादीनि कुर्वाणा श्रीर्या, तां ततः
मेधानिर्वर्तनात्परम् आवग आनय; अमेधसो हि
श्रीरनर्थायैवेति। किंविशिष्टाम्?
लोमशाम् अजाव्यादियुक्ताम् अन्यैश्च पशुभिः सह युक्ताम् आवहेति। अधिकारादोंकार
वाभिसंबध्यते। स्वाहा,
स्वाहाकारो
होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः। आमायन्त्विती। आयन्तु,
मामिति व्यवहितेन संबन्धः,
ब्रह्मचारिणः। विमायन्तु प्रमायन्तु दमायन्तु
शमायन्तु इत्यादि। यशोजने यशस्विजनेषु असानि भवानि। श्रेयान् प्रशस्यतरः,
वस्यसः वसीयसः वसुतराद्वसुमत्तराद्वा
धनवज्जातीयपुरुषाद्विशेषवानहमसानीत्यर्थः। किं च,
तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन् पूजार्ह,
प्रविशानि। प्रविश्य
चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः। सः त्वमपि मा मां भग भगवन्,
प्रविश; आवयोरेकात्मत्वमेवास्तु।
तस्मिन् त्वयि सहस्रशाखे
बहुशाखाभेदे हे भगवन्,
निमृजे शोधयामि अहं पापकृत्याम्। यथा लोके आपः प्रवता प्रवणवता
निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति,
यथा च मासाः अहर्जरम्,
संवत्सरोऽहर्जरः अहोभिः परिवर्तमानो लोकाञ्जरयतीति;
अहानि वा अस्मिन् जीर्यन्ति
अन्तर्भवन्तीत्यहर्जरः;
तं च यथा मासाः यन्ति, वं मां
ब्रह्मचारिणः हे धातः सर्वस्य विधातः, माम् आयन्तु
आगच्छन्तु सर्वतः
सर्वदिग्भ्यः। प्रतिवेशः श्रमापनयनस्थानम् आसन्नं गृहमित्यर्थः। वं त्वं प्रतिवेश
इव प्रतिवेशः त्वच्छीलिनां
सर्वपापदुःखापनयनस्थानमसि। अतः मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशयात्मानम्,
प्र मा पद्यस्व प्रपद्यस्व च माम्। रसविध्दमिव लोहं
त्वन्मयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः। श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्रकरणे अभिधीयमानो
धनार्थः;
धनं च कर्मार्थम्; कर्म च
उपात्तदुरितक्षयार्थम्;
तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते। तथा च स्मृतिः --
'ज्ञानमुत्पद्यते
पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। यथादर्शतले प्रख्ये
पश्यत्यात्मानमात्मनि'
इति॥
भूर्भुवः सुवरिति वा
तास्तिस्रो व्याहृतयः। तासामुह स्मैतां चतुर्थीम्। महाचमस्यः प्रवेदयते। मह इति।
तद्ब्रह्म। सह आत्मा। अङ्गान्यन्या देवताः। भूरिति वा
अयं लोकः। भुव
इत्यन्तरिक्षम्। सुवरित्यसौ लोकः। मह इत्यादित्यः। आदित्येन वाव सर्वे लोका
महीयन्ते। भूरिति वा अग्निः। भुव इति वायुः।
सुवरित्यादित्यः। मह
इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योती्ँषि महीयन्ते। भूरिति वा
चः। भुव इति सामानि। सुवरिति यजू्ँषि। मह इति ब्रह्म। ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा
महीयन्ते। भूरिति वै प्राणः। भुव इत्यपानः।
सुवरिति व्यानः। मह इत्यन्नम्। अन्नेन वावा सर्वे प्राणा महीयन्ते। ता वा
ताश्चतस्रश्चतुर्धा। चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः। ता यो
वेद। स वेद ब्रह्म। सर्वेऽस्मै देवाः बलिमावाहन्ति॥1.5.1
- 1.5.3॥ (असौ लोको यजू्ँषि वेद द्वे च)॥
(1)
से (3)
--
यश्छन्दसामिति मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधनं जपहोमावुच्येते,'स
मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु''ततो
मे श्रियमावह'
इति च
लिङ्गदर्शनात्। यः
छन्दसां वेदानाम्
षभ इव
षभः,
प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूपः,
सर्ववाग्यव्याप्तेः'तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि
संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णोंकार वेदं सर्वम्'
इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। अत व
षभत्वमोंकारस्य। ओंकारो ह्यत्रोपास्य इति
षभादिशब्दैः
स्तुतिर्न्याय्यैव ओंकारस्य। छन्दोभ्यः वेदेभ्यः,
वेदा ह्यमृतम्, तस्मात् अमृतात् अधि
संबभूव लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः
प्रजापतेस्तपस्यतः
ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः। न हि नित्यस्य ओंकारस्य
अञ्जसैवोत्पत्तिरवकल्पते। सः वंभूत ओंकारः इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरः
मा मां मेधया
प्रज्ञया स्पृणोतु प्रीणयतु,
बलयतु वा, प्रज्ञाबलं हि
प्रार्थ्यते। अमृतस्य अमृत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य,
तदधिकारात्; हे देव धारणः धारयिता भूयासं
भवेयम्। किं च,
शरीरं मे मम विचर्षणं विचक्षणं योग्यमित्येतत्,
भूयादिति प्रथमपुरुषविपरिणामः। जिह्वा मे मम मधुमत्तमा मधुमती,
अतिशयेन
मधुरभाषिणीत्यर्थः।
कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवम्,
श्रोता भूयासमित्यर्थः। आत्मज्ञानयोग्यः
कार्यकरणसंघातोऽस्त्विति वाक्यार्थः। मेधा च तदर्थमेव
हि प्रार्थ्यते --
ब्रह्मणः परमात्मनः कोशः असि असेरिव;
उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात्; त्वं हि
ब्रह्मणः प्रतीकम्; त्वयि ब्रह्मोपलभ्यते। मेधया
लौकिकप्रज्ञया पिहितः
आच्छादितः स त्वं
सामान्यप्रज्ञैरविदितत्त्व इत्यर्थः। श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं विज्ञानं
मे गोपाय रक्ष;
तत्प्राप्त्यविस्मरणादिकं कुर्वित्यर्थः। जपार्था ते मन्त्रा
मेधाकामस्य।
श्रीकामस्य होमार्थास्त्वधुनोच्यन्ते मन्त्राः -- आवहन्ती आनयन्ती;
वितन्वाना विस्तारयन्ती,
तनोतेस्तत्कर्मकत्वात्; कुर्वाणा निर्वर्तयन्ती अचीरम्
अचिरं क्षिप्रमेव;
छान्दसो दीर्घः; चिरं वा;
कुर्वाणा, आत्मनः मम;
किमित्याह -- वासांसि वस्त्राणि, मम,
गावश्च गाश्चेति यावत्; अन्नपाने च
सर्वदा; वमादीनि
कुर्वाणा श्रीर्या,
तां ततः मेधानिर्वर्तनात्परम् आवग आनय;
अमेधसो हि श्रीरनर्थायैवेति। किंविशिष्टाम्?
लोमशाम् अजाव्यादियुक्ताम् अन्यैश्च पशुभिः सह युक्ताम्
आवहेति।
अधिकारादोंकार वाभिसंबध्यते। स्वाहा,
स्वाहाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः। आमायन्त्विती। आयन्तु,
मामिति व्यवहितेन संबन्धः,
ब्रह्मचारिणः।
विमायन्तु
प्रमायन्तु दमायन्तु शमायन्तु इत्यादि। यशोजने यशस्विजनेषु असानि भवानि। श्रेयान्
प्रशस्यतरः,
वस्यसः वसीयसः वसुतराद्वसुमत्तराद्वा
धनवज्जातीयपुरुषाद्विशेषवानहमसानीत्यर्थः। किं च,
तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन् पूजार्ह,
प्रविशानि। प्रविश्य चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः। सः
त्वमपि मा मां भग
भगवन्,
प्रविश; आवयोरेकात्मत्वमेवास्तु। तस्मिन् त्वयि
सहस्रशाखे बहुशाखाभेदे हे भगवन्, निमृजे शोधयामि अहं
पापकृत्याम्। यथा लोके
आपः प्रवता प्रवणवता
निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति,
यथा च मासाः अहर्जरम्,
संवत्सरोऽहर्जरः अहोभिः परिवर्तमानो लोकाञ्जरयतीति;
अहानि वा अस्मिन्
जीर्यन्ति
अन्तर्भवन्तीत्यहर्जरः;
तं च यथा मासाः यन्ति, वं मां
ब्रह्मचारिणः हे धातः सर्वस्य विधातः, माम् आयन्तु
आगच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः। प्रतिवेशः
श्रमापनयनस्थानम्
आसन्नं गृहमित्यर्थः। वं त्वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशः त्वच्छीलिनां
सर्वपापदुःखापनयनस्थानमसि। अतः मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशयात्मानम्,
प्र
मा पद्यस्व
प्रपद्यस्व च माम्। रसविध्दमिव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः।
श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्रकरणे अभिधीयमानो धनार्थः;
धनं च कर्मार्थम्; कर्म च
उपात्तदुरितक्षयार्थम्;
तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते। तथा च स्मृतिः -- 'ज्ञानमुत्पद्यते
पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। यथादर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि'
इति॥
आवहन्ती वितन्वाना। कुर्वाणाऽचीरमात्मनः वासा्ँसि मम गावश्च। अन्नपाने च सर्वदा।
ततो मे श्रियमावह। लोमशां पशुभिः सह
स्वाहा। आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। प्रमायन्तु
ब्रह्मचारिणः स्वाहा। दमायन्तु ब्रह्मचारिणः
स्वाहा। शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। यशो जनेऽसानि स्वाहा।श्रेयान् वस्यसोऽसानि
स्वाहा। तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा। स
मा भग प्रविश स्वाहा। तस्मिन् सहस्रशाखे। निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा। यथापः प्रवता
यान्ति। यथा मास अहर्जरम्। वं मां
ब्रह्मचारिणः। धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा। प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व।
वितन्वाना शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा।
(धातरायन्तु
सर्वतः स्वाहैके च)॥1.4.2॥
इति
चतुर्थानुवाकभाष्यम्॥
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः। छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव। स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु।
अमृतस्य देवधारणो भूयासम्। शरीरं मे
विचर्षणम्। जिह्वा मे मधुमत्तमा। कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्। ब्रह्मणः कोशोऽसि
मेधया पिहितः। श्रुतं मे गोपाय॥1.4.1॥
(1)
से (3)
--
संहिताविषयमुपासनमुक्तम्। तदनु मेधाकामस्य श्रीकामस्य चानुक्रान्ता मन्त्राः। ते च
पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था व। अनन्तरं व्याहृत्यात्मनो
ब्रह्मणः
अन्तरुपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयते -- भूर्भुवः सुवरिति।
इतीत्युक्तोपप्रदर्शनार्थः। तास्तिस्र इति च प्रदर्शितानां परामर्शार्थः परामृष्टाः
स्मर्यन्ते वै
इत्यनेन। तिस्र ताः
प्रसिध्दा व्याहृतयः स्मर्यन्त इति यावत्। तासाम् इयं चतुर्थी व्याहृतिर्मह इति;
तामेतां चतुर्थीं महाचमसस्यापत्यं माहाचमस्यः प्रवेदयते,
उ ह
स्म इत्येतेषां
वृत्तानुकथनार्थत्वात् विदितवान् ददर्शेत्यर्थः।
माहाचमस्यग्रहणमार्षानुस्मरणार्थम्।
ष्यनुस्मरणमप्युपासनाङ्गमिति गम्यते,
इहोपदेशात्। येयं माहाचमस्येन दृष्टा व्याहृतिः मह इति,
तत् ब्रह्म। महध्दि ब्रह्म;
महश्च व्याहृतिः। किं पुनस्तत्?
स आत्मा, आप्नोतेर्व्याप्तिकर्मणः
आत्मा; इतराश्च व्याहृतयो लोका देवा वेदाः प्राणाश्च मह
इत्यनेन व्याहृत्यात्मना आदित्यचन्द्रब्रह्मान्नभूतेन व्याप्यन्ते यतः,
अत अङ्गानि अवयवाः अन्याः देवताः। देवताग्रहणमुपलक्षणार्थं
लोकादीनाम्। मह इत्यस्य व्याहृत्यात्मनो देवा लोकादयश्च सर्वे अवयवभूता यतः,
अत आह -- आदित्यादिभिर्लोकादयो
महीयन्त इति। आत्मना ह्यङ्गानि महीयन्ते। महनं वृध्दिः उपचयः। महीयन्ते वर्धन्त
इत्यर्थः। अयं लोकः अग्निः
ग्वेदः प्राण इति
प्रथमा व्याहृतिः भूः;
अन्तरिक्षं वायुः सामानि अपानः इति द्वितीया व्याहृतिः भुवः;
असौ लोकः आदित्यः यजू्ँषि व्यानः इति तृतीया व्याहृतिः
सुवः;
आदित्यः चन्द्रमाः ब्रह्म अन्नम् इति चतुर्थीं व्याहृतिः महः
इत्येवम् कैकाश्चतुर्धा भवन्ति। मह इति ब्रह्म ब्रह्मेत्योंकारः,
शब्दाधिकारे अन्यस्यासंभवात्।
उक्तार्थमन्यत्। ता
वा ताश्चतस्रश्चतुर्धेति। ता वै ताः भूर्भुवःसुवर्मह इति चतस्रः कैंकशः चतुर्धा
चतुःप्रकाराः। धा-शब्दः प्रकारवचनः। चतस्रश्चतस्रः सत्यः
चतुर्धा
भवन्तीत्यर्थः। तासां यथाक्लृप्तानां पुनरुपदेशस्तथैवोपासननियमार्थः। ताः यथोक्ता
व्याहृतीः यः वेद,
स वेद विजानाति। किं तत्? ब्रह्म।
ननु,'तद्ब्रह्म
स आत्मा'
इति ज्ञाते ब्रह्मणि, न
वक्तव्यमविज्ञातवत्'स वेद ब्रह्म'
इति; न;
तद्विशेषविवक्षुत्वाददोषः। सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहृत्या आत्मा ब्रह्मेति;
न तु तद्विशेषः
--
हृदयान्तरुपलभ्यत्वं
मनोमयत्वादिश्च।'शान्तिसमृध्दम्'
इत्येवमन्तो
विशेषणविशेषरूपो धर्मपूगो न विज्ञायत इति;
तद्विवक्षु हि
शास्त्रमविज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा'
स वेद ब्रह्म'
इत्याह। अतो न दोषः। यो वा वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेण विशिष्टं
ब्रह्म वेद, स वेद ब्रह्म इत्यभिप्रायः। अतो
वक्ष्यमाणानुवाकेनैकवाक्यता अस्य,
उभयोर्ह्यनुवाकयोरेकमुपासनम्। लिङ्गाच्च।'भूरित्यग्नौ
प्रतितिष्ठति' इत्यादिकं लिङ्गमुपासनैकत्वे।
विधायकाभावाच्च। न हि वेद उपासीत वेति विधायकः
कश्चिच्छब्दोऽस्ति।
व्याहृत्यनुवाके'ता
यो वेद' इति तु वक्ष्यमाणार्थत्वान्नोपासनाभेदकः।
वक्ष्यमार्णार्थत्वं च तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिनोक्तम्। सर्वे देवाः अस्मै
वंविदुषे अङ्गभूताः
आवहन्ति आनयन्ति बलिम्,
स्वाराज्यप्राप्तौ सत्यामित्यर्थः॥ इति पञ्चमानुवाकभाष्यम्॥
अथाध्यात्मम्। अधरा हनुः पूर्वरूपम्। उत्तरा हनुरुत्तररूपम्। वाक् सन्धिः। जिह्वा
सन्धानम्। इत्यध्यात्मम्। इतीमा महासँ्
हिताः॥1.3.6॥
(1)
से (2)
-- भूर्भुवः
सुवः स्वरूपा मह इत्येतस्य हिरण्यगर्भस्य व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽङ्गान्यन्या
देवता इत्युक्तम्। यस्य ता अङ्गभूताः,
तस्यैतस्य
ब्रह्मणः
साक्षादुपलब्ध्यर्थमुपासनार्थं च हृदयाकाशः स्थानमुच्यते,
सालग्राम इव विष्णोः। तस्मिन्हि तद्ब्रह्म उपास्यमानं
मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षादुपलभ्यते,
पाणाविवामलकम्।
मार्गश्च सर्वात्मभावप्रतिपत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते -- स इति व्युत्क्रम्य
अयं पुरुष इत्यनेन संबध्यते। य ष अन्तर्हृदये हृदयस्यान्तः।
हृदयमिति
पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः प्राणायतनोऽनेकानाडीसुषिर ऊर्ध्वनालोऽधोमुखो विशस्यमाने
पशौ प्रसिध्द उपलभ्यते। तस्यान्तः य ष आकाशः प्रसिध्द व
करकाकाशवत्,
तस्मिन् सोऽयं पुरुषः, पुरु शयनात्;
पूर्णा वा भूरादयो लोका येनेति पुरुषः मनोमयः,
मनः विज्ञानं मनुतेज्र्ञानकर्मणः,
तन्मयः तत्प्रायः,
तदुपलभ्यत्वात्।
मनुते अनेनेति वा मनः अन्तःकरणम्;
तदभिमानी तन्मयः, तल्लिङ्गो वा।
अमृतः अमरणधर्मा। हिरण्मयः ज्योतिर्मयः। तस्यैवंलक्षणस्य
हृदयाकाशे
साक्षात्कृतस्य विदुष आत्मभूतस्य ईश्वररूपस्य प्रतिपत्तये मार्गोऽभिधीयते --
हृदयादरूध्वं प्रवृत्ता सुषुम्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु प्रसिध्दा। सा च
अन्तरेण तालुके
मध्ये तालुकयोर्गता। यश्च ष तालुकयोर्मध्ये स्तन इव अवलम्बते मांसखण्डः,
तस्य च अन्तरेण इत्येतत्। यत्र च असौ केशान्तः केशानामन्तो
मूलं केशान्तः
विवर्तते विभागेन वर्तते,
मूर्धप्रदेश इत्यर्थः; तं देशं
प्राप्य तेनान्तरेण व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले,
विनिर्गता या, सा
इन्द्रियोनिः
इन्द्रस्य ब्रह्णः योनिः मार्गः,
स्वरूपप्रतिपत्तिद्वारमित्यर्थः। तथा वं विद्वान्मनोमयात्मदर्शी
मर्ूध्नो विनिष्क्रम्य अस्य लोकस्याधिष्ठाता भूरिति
व्याहृतिरूपो
योऽग्निः महतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतः,
तस्मिन अग्नौ प्रतितिष्ठति,
अग्न्यात्मना इमं लोकं व्याप्नोतीत्यर्थः। तथा भुव इति द्वितीयव्याहृत्यात्मनि वायौ,
प्रतितिष्ठतीत्यनुवर्तते। सुवरिति तृतीयवयाहृत्यात्मनि आदित्ये। मह इत्यङ्गिनि
चतुर्थव्याहृत्यात्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठतीति। तेष्वात्मभावेन स्थित्वा आप्नोति
ब्रह्मभूतं
स्वाराज्यं स्वराङ्भावं स्वयमेव राजा अधिपतिर्भवति अङ्गभूतानां देवतानां यथा ब्रह्म;
देवाश्च सर्वे अस्मै अङ्गिने बलिमावहन्ति अङ्गभूताः यथा
ब्रह्मणे। आप्नोति
मनसस्पतिम्,
सर्वेषां हि मनसां पतिः,
सर्वात्मकत्वाद्ब्रह्मणः सर्वैर्हि मनोभिस्तन्मनुते। तदाप्नोत्येवं विद्वान्। किं च,
वाक्पतिः सर्वासां वाचां
पतिर्भवति। तथैव
चक्षुष्पतिः चक्षुषां पतिः। श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां च पतिः। विज्ञानपतिः
विज्ञानानां च पतिः। सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः। किं
च,
ततोऽपि अधिकतरम् तत् भवति। किं तत्?
उच्यते -- आकाशशरीम् आकाशः शरीरमस्य, आकाशवद्वा सूक्ष्म
शरीरमस्येत्याकाशशरीरम्। किं तत्? प्रकृतं
ब्रह्म। सत्यात्म,
सत्यं मूर्तामूर्तम् अवितथं स्वरूपं वा आत्मा स्वभावोऽस्य,
तदिदं सत्यात्म। प्राणारामम्,
प्राणेष्वारमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामम्; प्राणानां
वा
आरामो यस्मिन्,
तत्प्राणारामम्। मन आनन्दम्,
आनन्दभूतं सुखकृदेव यस्य मनः, तन्मन आनन्दम्।
शान्तिसमृध्दम् शान्तिरुपशमः, शान्तिश्च तत्समृध्दं च
शान्तिसमृध्दम्;
शान्त्या वा समृध्दवत्तदुपलभ्यत इति शान्तिसमृध्दम्। अमृतम्
अमरणधर्मि; तच्चाधिकरणविशेषणं तत्रैव मनोमय इत्यादौ
द्रष्टव्यमिति। वं
मनोमयत्वादिधर्मैर्विशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य,
उपास्स्व इत्याचार्यवचनोक्तिरादरार्था। उक्तस्तूपासनाशब्दार्थः॥
इति षष्ठानुवाकभाष्यम्॥
य
वमेता महास्ँहिता व्याख्याता वेद। संधीयते प्रजया पशुभिः। ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन
सुवर्ग्येण लोकेन। (संधिराचार्यः
पूर्वरूपमित्यधिप्रजं लोकेन)॥1.3.7॥
(1) --
अधुना
संहितोपनिषदुच्यते। तत्र संहिताद्युपनिषत्परिज्ञाननिमित्तं यत् यशः प्राप्यते,
तत् नौ आवयोः
शिष्याचार्ययोः सहैव अस्तु। तन्निमित्तं च यत्
ब्रह्मवर्चसं तेजः,
तच्च सहैवास्तु इति शिष्यवचनमाशीः। शिष्यस्य हि
अकृतार्थत्वात्प्रार्थनोपपद्यते; नाचार्यस्य,
कृतार्थत्वात्। कृतार्थो ह्याचार्यो नाम भवति। अथ
अनन्तरम्
अध्ययनलक्षणविधानस्य पूर्ववृत्तस्य,
अतः यतोऽत्यर्थं ग्रन्थभाविता बुध्दिर्नशक्यते
सहसार्थज्ञानविषयेऽवतारयितुमित्यतः, संहितायाः उपनिषदं
संहिताविषयं
दर्शनमित्येतत् ग्रन्थसंनिकृष्टामेव व्याख्यास्यामः,
पञ्चसु अधिकरणेणु आश्रयेषु,
ज्ञानविषयेष्वित्यर्थः। कानि तानीत्याह -- अधिलोकं लोकेष्वधि
यद्दर्शनम्,
तदधिलोकम्; तथा अधिज्यौतिषम्
अधिविद्यम् अधिप्रजम् अध्यात्ममिति। ताः ताः पञ्चविषया उपनिषदः
लोकादिमहावस्तुविषयत्वात्संहिताविषयत्वाच्च
महत्यश्च ताः
संहिताश्च महासंहिताः इति आचक्षते कथयन्ति वेदविदः। अथ तासां यथोपन्यस्तानां मध्ये
अधिलोकं दर्शनमुच्यते। दर्शनक्रमविवक्षार्थं अथशब्दः
सर्वत्र। पृथिवी
पूर्वरूपम्,
पूर्वो वर्णः पूर्वरूपम्, संहितायाः
पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति। तथा द्यौः उत्तररूपम्। आकाशः
अन्तरिक्षलोकः संधिः मध्यं
पूर्वोत्तररूपयोः
संधीयते अस्मिन्पूर्वोत्तररूपे इति॥
अथाधिविद्यम्। आचार्यः पूर्वरूपम्। अन्तेवास्युत्तररूपम्। विद्या सन्धिः।
प्रवचन्ँसन्धानम्। इत्यधिविद्यम्॥1.3.4॥
(2)
से (4)
-- वायुः
संधानम्। संधीयते अनेनेति संधानम्। इति अधिलोकं दर्शनमुक्तम्। अथाधिज्यौतिषम्
इत्यादि समानम्। इतीमा इति उक्ता उपप्रदर्श्यन्ते।
यः कश्चित् वम् ताः
महासंहिताः व्याख्याताः वेद उपास्ते;
वेदेत्युपासनं स्यात्,
विज्ञानाधिकारात्,'इति प्राचीनयोग्योपास्स्व'
इति च वचनात्। उपासनं च
यथाशास्त्रं
तुल्यप्रत्ययसंततिरसंकीर्णा च अतत्प्रत्ययैः शास्त्रोक्तालम्बनविषया च।
प्रसिध्दश्चोपासनशब्दार्थो लोके --
'गुरुमुपास्ते''राजानमुपास्ते'
इति। यो हि
गुर्वादीन्संततमुपचरति,
स उपास्त इत्युच्यते। स च फलमाप्नोत्युपासनस्य। अतः अत्रापि य
वं वेद, संधीयते प्रजादिभिः स्वर्गान्तैः। प्रजादिफलं
प्राप्नोतीत्यर्थः॥
अथाधिप्रजम्। माता पूर्वरूपम्। पितोत्तररूपम्। प्रजा सन्धिः। प्रजनन्ँसन्धानम्।
इत्यधिप्रजम्॥1.3.5॥
(2)
से (4)
-- वायुः
संधानम्। संधीयते अनेनेति संधानम्। इति अधिलोकं दर्शनमुक्तम्। अथाधिज्यौतिषम्
इत्यादि समानम्। इतीमा इति उक्ता उपप्रदर्श्यन्ते।
यः कश्चित् वम् ताः
महासंहिताः व्याख्याताः वेद उपास्ते;
वेदेत्युपासनं स्यात्,
विज्ञानाधिकारात्,'इति प्राचीनयोग्योपास्स्व'
इति च वचनात्। उपासनं च
यथाशास्त्रं
तुल्यप्रत्ययसंततिरसंकीर्णा च अतत्प्रत्ययैः शास्त्रोक्तालम्बनविषया च।
प्रसिध्दश्चोपासनशब्दार्थो लोके --
'गुरुमुपास्ते''राजानमुपास्ते'
इति। यो हि
गुर्वादीन्संततमुपचरति,
स उपास्त इत्युच्यते। स च फलमाप्नोत्युपासनस्य। अतः अत्रापि य
वं वेद, संधीयते प्रजादिभिः स्वर्गान्तैः। प्रजादिफलं
प्राप्नोतीत्यर्थः॥
अथाधिलोकम्। पृथिवी पूर्वरूपम्। द्यौरुत्तररूपम्। आकाशः सन्धिः। वायुः सन्धानम्।
इत्यधिलोकम्॥13.2॥
इत्येकादशानुवाकभाष्यम्॥
अथाधिज्यौतिषम्। अग्निः पूर्वरूपम्। आदित्य उत्तररूपम् आपः सन्धिः। वैद्युतः
सन्धानम्। इत्यधिज्यौतिषम्॥1.3.3॥
1.12.1
अतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गशमनार्थां शान्ंति पठति -- शं नो मित्र इत्यादि।
व्याख्यातमेतत्पूर्वम्॥ इति द्वादशानुवाकभाष्यम्॥ इति
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द- भगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये शीक्षावल्लीभाष्यम् संपूर्णम्॥
सह नौ यशः। सह नौ ब्रह्मवर्चसम्। अथातः स्ँहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः।
पञ्चस्वधिकरणेषु।
अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम्। ता महास्ँहिता इत्याचक्षते॥1.3.1॥
(1) --
शिक्षा शिक्ष्यते
अनयेति वर्णाद्युच्चारणलक्षणम्;
शिक्ष्यन्ते
अस्मिन् इति वा शिक्षा वर्णादयः। शिक्षैव शीक्षा। दर्ैध्यं छान्दसम्। तां शिक्षां
व्याख्यास्यामः
विस्पष्टम् आ
समन्तात्प्रकथयिष्यामः। चक्षिङः ख्याञादिष्टस्य व्याङ्पूर्वस्य व्यक्तवाक्कर्मण
तद्रूपम्। तत्र वर्णः अकारादिः। स्वर उदात्तादिः। मात्रा ह्रस्वाद्याः।
बलं प्रयत्नविशेषः।
साम वर्णानां मध्यमवृत्त्योच्चारणं समता। संतानः संततिः,
संहितेत्यर्थः। वं शिक्षितव्योऽर्थः शिक्षा यस्मिन्नध्याये,
सोऽयं शीक्षाध्यायः इति वम्
उक्तः उदितः। उक्त
इत्युपसंहारार्थः॥ इति द्वितीयानुवाकभाष्यम्॥
ॐ
शीक्षां व्याख्यास्यामः। वर्णः स्वरः। मात्रा बलम्। सामः संतानः। इत्युक्तः
शीक्षाध्यायः॥1.2.1॥(शीक्षां
पञ्च)
(1)
से (4)
--
वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्राग्ब्रह्मात्मविज्ञानान्नियमेन
कर्तव्यानि श्रौतस्मार्तानि कर्माणीत्येवमर्थः,
अनुशासनश्रुतेः
पुरुषसंस्कारार्थत्वात्। संस्कृतस्य हि विशुध्दसत्त्वस्य आत्मज्ञानमञ्जसैवोपजायते।'तपसा
कल्मषं हन्ति विद्ययामृतमश्नुते' इति हि स्मृतिः।
वक्ष्यति च -- 'तपसा
ब्रह्म विजिज्ञासस्व'
इति। अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि।
अनुशास्तीत्यनुशासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः। प्रागुपन्यासाच्च
कर्मणाम्,
केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं कर्माण्युपन्यस्तानि। उदितायां च ब्रह्मविद्यायाम्'अभयं
प्रतिष्ठां विन्दते''न बिभेति कुतश्चन''किमहं
साधु नाकरवम्' इत्यादिना
कर्मनैष्ंकिचन्यं
दर्शयिष्यति। अतः अवगम्यते -- पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि
कर्माणीति। मन्त्रवर्णाच्च --
'अविद्यया
मृत्युं तर्ीत्वा विद्ययामृतमश्नुते'
इति
तादीनां पूर्वत्रोपदेशः आनर्थक्यपरिहाराथः;
इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वाकर्तव्यतानियमार्थः। वेदम् अनूच्य
अध्याप्य आचार्यः
अन्तेवासिनं शिष्यम् अनुशास्ति ग्रन्थग्रहणात् अनु पश्चात् शास्ति तदर्थं
ग्राहयतीत्यर्थः। अतोऽवगम्यते अधीतवेदस्य
धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति।'बुद्ध्वा
कर्माणि कुर्वीत' इति स्मृतेश्च। कथमनुशास्तीत्यत आह --
सत्यं वद
यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं च वद। तद्वत् धर्मं चर;
धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनम्,
सत्यादिविशेषनिर्देशात्। स्वाध्यायात्
अध्ययनात् मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः। आचार्याय आचार्यार्थं प्रियम् इष्टं धनम्
आहृत्य आनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम्
आचार्येण च अनुज्ञातः अनुरूपान्दारानाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतानं मा
व्यवच्छेत्सीः;
प्रजासंततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्या;
अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य
इत्यभिप्रायः,
प्रजाप्रजनप्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात्;
अन्यथा
प्रजनश्चेत्येतदेकमेवावक्ष्यत्। सत्यात् न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः;
सत्याच्च प्रमदनमनृतप्रसङ्गः;
प्रमादशब्दसामर्थ्याद्विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः;
अन्यथा असत्यवदनप्रतिषेध व स्यात्। धर्मात् न प्रमदितव्यम्,
धर्मशब्दस्यानुष्ठेयविशेषविषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः,
स न कर्तव्यः अनुष्ठातव्य व धर्म इति यावत्। वं कुशलात्
आत्मरक्षार्थात्कर्मणः न प्रमदितव्यम्। भूतिः विभूतिः,
तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्मङ्गलयुक्तात्कर्मणः न प्रमदितव्यम्।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्,
ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः। तथा देवपितृकार्याभ्यां न
प्रमदितव्यम्, दैवपित्र्ये कर्मणी
कर्तव्ये। मातृदेवः माता देवो यस्य सः,
त्वं मातृदेवः भव स्याः। वं पितृदेवो भव;
आचार्यदेवो भव; अतिथिदेवो भव;
देवतावदुपास्या ते इत्यर्थः। यान्यपि च अन्यानि अनवद्यानि अनिन्दितानि
शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि,
तानि सेवितव्यानि
कर्तव्यानि त्वया। नो न कर्तव्यानि इतराणि सावद्यानि शिष्टकृतान्यपि। यानि अस्माकम्
आचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितानि
आम्नायाद्यविरुध्दानि,
तान्येव त्वया उपास्यानि अदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि;
नियमेन कर्तव्यानीत्येतत्। नो इतराणि
विपरीतान्याचार्यकृतान्यपि। ये के च विशेषिता आचार्यत्वादिधर्मैः अस्मत् अस्मत्तः
श्रेयासः प्रशस्ततराः,
ते च ब्राह्मणाः, न
क्षत्रियादयः,
तेषाम् आसनेन आसनदानादिना त्वया प्रश्वसितव्यम्,
प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः;
तेषां श्रमस्त्वया अपनेतव्य
इत्यर्थः। तेषां वा आसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते,
तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः;
केवलं तदुक्तसारग्राहिणा
भवितव्यम्। किं च,
यत्ंकिचिद्देयम् तत् श्रध्दयैव दातव्यम्। अश्रध्दया अदेयं न
दातव्यम्। श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम्। ह्रिया
लज्जया न देयम्। भिया भीत्या च देयम्। संविदा च भैत्र्यादिकार्येण देयम्। अथ वं
वर्तमानस्य यदि कदाचित् ते तव श्रौते
स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वा आचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्यात् भवेत्,
ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणाः तत्र कर्मादौ
युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः कर्तव्यः;
संमर्शिनः विचारक्षमाः, युक्ताः
अभियुक्ताः, कर्मणि वृत्ते वा आयुक्ताः अपरप्रयुक्ताः,
अलूक्षाः अरूक्षाः अक्रूरमतयः,
धर्मकामाः अदृष्टार्थिनः अकामहता इत्येतत्;
स्युः भवेयुः, ते ब्राह्मणाः यथा येन
प्रकारेण तत्र
तस्मिन्कर्मणि वृत्ते वा वर्तेरन्,
तथा त्वमपि वर्तेथाः। अथ अभ्याख्यातेषु,
अभ्याख्याता अभ्युक्ताः दोषेण संद्रिह्यमानेन संयोजिताः
केनचित्,
तेषु च; यथोक्तं सर्वमुपनयेत् -- ये
तत्रेत्यादि। षः आदेशः विधिः। षः उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनामपि। षा
वेदोपनिषत् वेदरहस्यम्,
वेदार्थ इत्येतत्। तदेव अनुशासनम् वेदरहस्यम्,
वेदार्थ इत्येतत्। तदेव अनुशासनम् ईश्वरवचनम्;
आदेशवाच्यस्य विधेरुक्तत्वात्। सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत्। यस्मादेवम्,
तस्मात् वं यथोक्तं सर्वम् उपासितव्यं
कर्तव्यम्। वमु च तत् उपास्यम् उपास्यमेव चैतत् नानुपास्यम् इत्यादरार्थं
पुनर्वचनम्॥ अत्रैतच्चिन्त्यते विद्याकर्मणोर्विवेकार्थम् -
-
किं
कर्मभ्य व केवलेभ्यः परं श्रेयः,
उत
विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः,
आहोस्विद्विद्याकर्मभ्यां संहताभ्याम्,
विद्याया वा कर्मापेक्षायाः,
उत
केवलाया व विद्याया इति। तत्र केवलेभ्य व कर्मभ्यः स्यात्,
समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात्,'वेदः
कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः
सरहस्यो द्विजन्मना'
इति स्मरणात्। अधिगमश्च सहोपनिषदर्थेनात्मज्ञानादिना।'विद्वान्यजते''विद्वान्याजयति'
इति च विदुष व
कर्मण्यधिकारः प्रदशर्यते सर्वत्र ज्ञात्वानुष्ठानमिति च। कृत्स्नश्च वेदः कर्मार्थ
इति हि मन्यन्ते केचित्। कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो
नावाप्यते,
वेदोऽनर्थकः स्यात्। न;
नित्यत्वान्मोक्षस्य। नित्यो हि मोक्ष इष्यते। कर्मकार्यस्य चानित्यत्वं प्रसिध्दं
लोके।
कर्मभ्यश्चेच्छ्रेयः,
अनित्यं स्यात्; तच्चानिष्टम्। ननु
काम्यप्रतिषिध्दयोरनारम्भात् आरब्धस्य च कर्मण उपभोगेनैव क्षयात्
नित्यानुष्ठानाच्च प्रत्यवायानुपपत्तेः ज्ञाननिरपेक्ष व मोक्ष इति चेत्,
तच्च न; कर्मशेषसंभवात्तन्निमित्ता
शरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नोतीति
प्रत्युक्तम्;
कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति च।
यदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि, तच्च
न;
श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य। श्रुतज्ञानमात्रेण हि
कर्मण्यधिक्रियते, नोपासनज्ञानमपेक्षते। उपासनं च
श्रुतज्ञानादर्थान्तरं
विधीयते मोक्षफलम्;
अर्थान्तरप्रसिध्देश्च स्यात्;'श्रोतव्यः'
इत्युक्त्वा तद्वयतिरेकेण'मन्तव्यो
निदिध्यासितव्यः' इति
यत्नान्तरविधानात् मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिध्दं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम्। वं
तर्हि विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः;
विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्;
यथा स्वतो मरणज्वरकादिकार्यारम्भसमर्थानामपि विषदध्यादीनां
मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्,
वं विद्यासहितैः कर्मभिः मोक्ष आरभ्यत इति चेत्,
न;
आरभ्यस्यानित्यत्वादित्युक्तो दोषः। वचनादारभ्योऽपि नित्य वेति चेत्,
न; ज्ञापकत्वाद्वचनस्य। वचनं नाम
यथाभूतस्यार्थस्य
ज्ञापकम्,
नाविद्यमानस्य कर्तृ। न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते,
आरब्धं वा अविनाशि भवेत्। तेन विद्याकर्मणोः
संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम्॥ विद्याकर्मणी मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके
इति चेत्,
न; कर्मणः फलान्तरदर्शनात्।
उत्पत्तिविकारसंस्काराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यन्ते। उत्पत्त्यादिफलविपरीतश्च
मोक्षः। गतिश्रुतेराप्य इति चेत् --
'सूर्यद्वारेण''तयोर्ध्वमायन्'
इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत्,
न;
सर्वगतत्वात् गन्तृभ्यश्चानन्यत्वात्।
आकाशादिकारणत्वात्सर्वगतं ब्रह्म,
ब्रह्माव्यतिरिक्ताश्च सर्वे विज्ञानात्मानः;
अतो नाप्यो मोक्षः। गन्तुरन्यद्विभिन्नदेशं च भवति
गन्तव्यम्। न हि,
येनैवाव्यतिरिक्तं यत्, तत्तेनैव
गम्यते। तदनन्यत्वसिध्दिश्च'तत्सृष्ट्वा
तदेवानुप्राविशत्''क्षेत्रज्ञं चापि मां विध्दि
सर्वक्षेत्रेषु'
इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध इति
चेत् -- अथापि स्यात्, यद्यप्राप्यो मोक्षः,
तदा
गतिश्रुतिनाम्,'स
कधा''स यदि पितृलोककामः''स्त्रीभिर्वा
यानैर्वा' इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यात् इति चेत्,
न;
कार्यब्रह्मविषयत्वात्तासाम्। कार्ये हि ब्रह्मणि स्त्र्यादयः स्युः,
न कारणे;'एकमेवाद्वितीयम्''यत्र
नान्यत्पश्यति''तत्केन कं पश्येत्'
इत्यादिश्रुतिभ्यः। विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः।
प्रलीनकत्र्रादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि विद्या
तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते। न ह्येंक वस्तु परमार्थतः
कत्र्रादिविशेषवत् तच्छून्यं चेति उभयथा द्रष्टुं शक्यते।
अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यात्। अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं
यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम्;'यत्र
हि
द्वैतमिव भवति''मृत्योः
स मृत्युमाप्नोति''अथ यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम्''अन्योऽसावन्योऽहमस्मि''उदरमन्तरं
कुरुते''अथ तस्य
भयं भवति'
इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। सत्यत्वं च कत्वस्य'एकधैवानुद्रष्टव्यम्''एकमेवाद्वितीयम्''ब्रह्मैवेदँ्
सर्वम्''आत्मैवेद्ँसर्वम्'
इत्यादिश्रुतिभ्यः। न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यते।
अन्यत्वदर्शनापवादाश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयन्ते। अतो
विरोधो विद्याकर्मणोः। अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः॥ तत्र यदुक्तं संहताभ्यां
विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इत्येतदनुपपन्नमिति,
तदयुक्तम्,
तद्विहितत्वात्कर्मणां श्रुतिविरोध इति चेत् -- यद्युपमृद्य
कत्र्रादिकारकविशेषमात्मैकत्वविज्ञानं विधीयते
सर्पादिभ्रान्तिज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानवत्,
प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः। विहितानि च
कर्माणि। स च
विरोधो न युक्तः,
प्रमाणत्वाच्छ्रुतीनामिति चेत्, न;
पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छ्रुतीनाम्। विद्योपदेशपरा तावच्छ्रुतिः
संसारात्पुरुषो
मोक्षयितव्य इति संसारहेतोरविद्यायाः विद्यया निवृत्तिः कर्तव्येति
विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्तेति न विरोधः। वमपि
कत्र्रादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं शास्त्रं विरुध्यत वेति चेत्,
न; यथाप्राप्तमेव
कारकास्तित्वमुपादाय उपात्तदुरितक्षयार्थं
कर्माणि विदधच्छास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनां च फलसाधनं न कारकास्तित्वे
व्याप्रियते। उपचितदुरितप्रतिबन्धस्य हि
विद्योत्पत्तिर्नावकल्पते। तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्,
ततश्चाविद्यानिवृत्तिः, तत
आत्यन्तिकः संसारोपरमः। अपि च,
अनात्मदर्शिनो ह्यनात्मविषयः कामः;
कामयमानश्च करोति कर्माणि;
ततस्तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः।
तद्वयतिरेकेणात्मैकत्वदर्शिनो विषयाभावात्कामानुपपत्तिः,
आत्मनि चानन्यत्वात्कामानुपपत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष
इत्यतोऽपि
विद्याकर्मणोर्विरोधः। विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते।
स्वात्मलाभे तु पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धापनयनद्वारेण
विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानीति। अत वास्मिन्प्रकरणे उपन्यस्तानि
कर्माणीत्यवोचाम। वं च अविरोधः
कर्मविधिश्रुतीनाम्। अतः केवलाया व विद्यायाः परं श्रेय इति सिध्दम्॥ एवं तर्हि
आश्रमान्तरानुपपत्तिः,
कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः। गृहस्थस्यैव विहितानि कर्माणीत्यैकाश्रम्यमेव।
अतश्च यावज्जीवादिश्रुतयः अनुकूलतराः स्युः। न;
कर्मानेकत्वात्। न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि;
ब्रह्मचर्यं तपः सत्यवचनं शमः दमः अहिंसा इत्येवमादीन्यपि
कर्माणि
इतराश्रमप्रसिध्दानि विद्योत्पत्तौ साधकतमान्यसंकीर्णा विद्यन्ते
ध्यानधारणादिलक्षणानि च। वक्ष्यति च --
'तपसा
ब्रह्म
विजिज्ञासस्व'
इति। जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि
गार्हस्थ्याद्विद्योत्पत्तिसंभवात्, कर्मार्थत्वाच्च
गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः, कर्मसाध्यायां
च
विद्यायां सत्यां गार्हस्थ्यप्रतिपत्तिरनर्थिकैव। लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनाम्।
पुत्रादिसाध्येभ्यश्च अयं लोकः पितृलोको देवलोक
इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य,
नित्यसिध्दात्मदर्शिनः, कर्मणि
प्रयोजनमपश्यतः, कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते?
प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि
विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो
निवृत्तिरेव स्यात्,'प्रव्रजिष्यन्वा
अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि'
इत्येवमादिश्रुतिलिङ्गदर्शनात्। कर्म प्रति श्रुतेर्यत्नाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति
चेत्,
-- अग्निहोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेरधिको यत्नः;
महांश्च कर्मण्यायासः,
अनेकसाधनसाध्यत्वादग्निहोत्रादीनाम्;
तपोब्रह्मचर्यादीनां च इतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्येऽपि
समानत्वादल्पसाधनापेक्षत्वाच्चेतरेषां न युक्तस्तुल्यवद्विकल्प आश्रमिभिस्तस्य इति
चेत्,
न; जन्मान्तरकृतानुग्रहात्। यदुक्तं
कर्माणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि,
नासौ दोषः, यतो
जन्मान्तरकृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म ब्रह्मचर्यादिलक्षणं चानुग्राहकं
भवति विद्योत्पत्तिं प्रति;
येन च जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित्;
केचित्तु कर्मसु प्रवृत्ता अविरक्ता विद्याविद्वेषिणः।
तस्माज्जन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्तनामाश्रमान्तरप्रतिपत्तिरेवेष्यते।
कर्मफलबाहुल्याच्च। पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य
कर्मफलस्यासंख्येयत्वात् तत्प्रति च पुरुषाणां कामबाहुल्यात्तदर्थः श्रुतेरधिको
यत्नः कर्मसूपपद्यते,
आशिषां बाहुल्यदर्शनात् --
इदं मे स्यादिदं मे स्यादिति। उपायत्वाच्च। उपायभूतानि हि कर्माणि विद्यां प्रति
इत्यवोचाम। उपाये च अधिको यत्नः कर्तव्यः,
न
उपेये। कर्मनिमित्तत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्यमिति चेत् -- कर्मभ्य व
पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धक्षयाद्विद्योत्पद्यते चेत् कर्मभ्यः
पृथगुपनिषच्छ्रवणादियत्नोऽनर्थक इति चेत्,
न; नियमाभावात्। न हि,'प्रतिबन्धक्षयादेव
विद्योत्पद्यते, न
त्वीश्वरप्रसादतपोध्यानाद्यनुष्ठानात्'
इति नियमोऽस्ति;
अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्यां प्रत्युपकारकत्वात्,
साक्षादेव च
कारणत्वाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम्। अतः सिध्दान्याश्रमान्तराणि। सर्वेषां
चाधिकारो विद्यायाम्,
परं च श्रेयः केवलाया
विद्याया वेति सिध्दम्॥
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति
परम्। तदेषाऽभ्युक्ता। सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे
व्योमन्। सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति।
तस्माद्वा
तस्मादात्मन आकाशः संभूतः। आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अग्नेरापः। अद्भ्यः पृथिवी।
पृथिव्या ओषधयः। ओषधीभ्योऽन्नम्। अन्नात्पुरुषः। स वा ष
पुरुषोऽन्नरसमयः।
तस्येदमेव शिरः। अयं दक्षिणः पक्षः। अयमुत्तरः पक्षः। अयमात्मा। इदं पुच्छं
प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति॥2.1.1॥
(1)
से (4)
--
वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्राग्ब्रह्मात्मविज्ञानान्नियमेन
कर्तव्यानि श्रौतस्मार्तानि कर्माणीत्येवमर्थः,
अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात्। संस्कृतस्य हि विशुध्दसत्त्वस्य
आत्मज्ञानमञ्जसैवोपजायते।'तपसा
कल्मषं हन्ति
विद्ययामृतमश्नुते'
इति हि स्मृतिः। वक्ष्यति च -- 'तपसा
ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति। अतो
विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि।
अनुशास्तीत्यनुशासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः। प्रागुपन्यासाच्च
कर्मणाम्,
केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं
कर्माण्युपन्यस्तानि। उदितायां च ब्रह्मविद्यायाम्'अभयं
प्रतिष्ठां विन्दते''न बिभेति कुतश्चन''किमहं
साधु नाकरवम्' इत्यादिना
कर्मनैष्ंकिचन्यं दर्शयिष्यति। अतः अवगम्यते -- पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण
विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति। मन्त्रवर्णाच्च --
'अविद्यया
मृत्युं तर्ीत्वा विद्ययामृतमश्नुते'
इति
तादीनां
पूर्वत्रोपदेशः आनर्थक्यपरिहाराथः;
इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वाकर्तव्यतानियमार्थः। वेदम् अनूच्य
अध्याप्य आचार्यः अन्तेवासिनं शिष्यम् अनुशास्ति
ग्रन्थग्रहणात् अनु
पश्चात् शास्ति तदर्थं ग्राहयतीत्यर्थः। अतोऽवगम्यते अधीतवेदस्य
धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति।'बुद्ध्वा
कर्माणि कुर्वीत'
इति स्मृतेश्च।
कथमनुशास्तीत्यत आह -- सत्यं वद यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं च वद। तद्वत् धर्मं चर;
धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनम्,
सत्यादिविशेषनिर्देशात्। स्वाध्यायात् अध्ययनात् मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः।
आचार्याय आचार्यार्थं प्रियम् इष्टं धनम् आहृत्य आनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम्
आचार्येण च
अनुज्ञातः अनुरूपान्दारानाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतानं मा व्यवच्छेत्सीः;
प्रजासंततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्या;
अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा
तदुत्पत्तौ यत्नः
कर्तव्य इत्यभिप्रायः,
प्रजाप्रजनप्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात्;
अन्यथा प्रजनश्चेत्येतदेकमेवावक्ष्यत्। सत्यात् न प्रमदितव्यं
प्रमादो न कर्तव्यः;
सत्याच्च
प्रमदनमनृतप्रसङ्गः;
प्रमादशब्दसामर्थ्याद्विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः;
अन्यथा असत्यवदनप्रतिषेध व स्यात्। धर्मात् न प्रमदितव्यम्,
धर्मशब्दस्यानुष्ठेयविशेषविषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः,
स न कर्तव्यः अनुष्ठातव्य व धर्म इति यावत्। वं कुशलात्
आत्मरक्षार्थात्कर्मणः न प्रमदितव्यम्। भूतिः
विभूतिः,
तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्मङ्गलयुक्तात्कर्मणः न प्रमदितव्यम्।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्, ते हि नियमेन
कर्तव्ये इत्यर्थः। तथा देवपितृकार्याभ्यां न
प्रमदितव्यम्,
दैवपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये। मातृदेवः माता देवो यस्य सः,
त्वं मातृदेवः भव स्याः। वं पितृदेवो भव;
आचार्यदेवो भव; अतिथिदेवो भव;
देवतावदुपास्या ते
इत्यर्थः। यान्यपि च अन्यानि अनवद्यानि अनिन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि,
तानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया। नो न कर्तव्यानि
इतराणि सावद्यानि
शिष्टकृतान्यपि। यानि अस्माकम् आचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितानि
आम्नायाद्यविरुध्दानि,
तान्येव त्वया उपास्यानि
अदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि;
नियमेन कर्तव्यानीत्येतत्। नो इतराणि
विपरीतान्याचार्यकृतान्यपि। ये के च विशेषिता आचार्यत्वादिधर्मैः अस्मत् अस्मत्तः
श्रेयासः
प्रशस्ततराः,
ते च ब्राह्मणाः, न क्षत्रियादयः,
तेषाम् आसनेन आसनदानादिना त्वया प्रश्वसितव्यम्,
प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः;
तेषां श्रमस्त्वया अपनेतव्य
इत्यर्थः। तेषां वा
आसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते,
तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः;
केवलं तदुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम्। किं च,
यत्ंकिचिद्देयम् तत्
श्रध्दयैव दातव्यम्।
अश्रध्दया अदेयं न दातव्यम्। श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम्। ह्रिया लज्जया न
देयम्। भिया भीत्या च देयम्। संविदा च भैत्र्यादिकार्येण
देयम्। अथ वं
वर्तमानस्य यदि कदाचित् ते तव श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वा आचारलक्षणे
विचिकित्सा संशयः स्यात् भवेत्,
ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा
ब्राह्मणाः तत्र
कर्मादौ युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः कर्तव्यः;
संमर्शिनः विचारक्षमाः, युक्ताः
अभियुक्ताः, कर्मणि वृत्ते वा आयुक्ताः अपरप्रयुक्ताः,
अलूक्षाः अरूक्षाः
अक्रूरमतयः,
धर्मकामाः अदृष्टार्थिनः अकामहता इत्येतत्;
स्युः भवेयुः, ते ब्राह्मणाः यथा येन
प्रकारेण तत्र तस्मिन्कर्मणि वृत्ते वा वर्तेरन्, तथा
त्वमपि वर्तेथाः।
अथ अभ्याख्यातेषु,
अभ्याख्याता अभ्युक्ताः दोषेण संद्रिह्यमानेन संयोजिताः केनचित्,
तेषु च; यथोक्तं सर्वमुपनयेत् -- ये
तत्रेत्यादि। षः आदेशः विधिः। षः
उपदेशः पुत्रादिभ्यः
पित्रादीनामपि। षा वेदोपनिषत् वेदरहस्यम्,
वेदार्थ इत्येतत्। तदेव अनुशासनम् वेदरहस्यम्,
वेदार्थ इत्येतत्। तदेव अनुशासनम्
ईश्वरवचनम्;
आदेशवाच्यस्य विधेरुक्तत्वात्। सर्वेषां वा
प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत्। यस्मादेवम्, तस्मात् वं
यथोक्तं सर्वम् उपासितव्यं कर्तव्यम्। वमु च तत्
उपास्यम् उपास्यमेव
चैतत् नानुपास्यम् इत्यादरार्थं पुनर्वचनम्॥ अत्रैतच्चिन्त्यते
विद्याकर्मणोर्विवेकार्थम् -- किं कर्मभ्य व केवलेभ्यः परं श्रेयः,
उत
विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः,
आहोस्विद्विद्याकर्मभ्यां संहताभ्याम्,
विद्याया वा कर्मापेक्षायाः, उत
केवलाया व विद्याया इति। तत्र केवलेभ्य व कर्मभ्यः स्यात्,
समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात्,'वेदः
कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना' इति स्मरणात्।
अधिगमश्च
सहोपनिषदर्थेनात्मज्ञानादिना।'विद्वान्यजते''विद्वान्याजयति'
इति च विदुष व कर्मण्यधिकारः प्रदशर्यते सर्वत्र
ज्ञात्वानुष्ठानमिति च। कृत्स्नश्च वेदः कर्मार्थ इति
हि मन्यन्ते केचित्।
कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो नावाप्यते,
वेदोऽनर्थकः स्यात्। न;
नित्यत्वान्मोक्षस्य। नित्यो हि मोक्ष इष्यते। कर्मकार्यस्य चानित्यत्वं प्रसिध्दं
लोके।
कर्मभ्यश्चेच्छ्रेयः,
अनित्यं स्यात्; तच्चानिष्टम्। ननु
काम्यप्रतिषिध्दयोरनारम्भात् आरब्धस्य च कर्मण उपभोगेनैव क्षयात् नित्यानुष्ठानाच्च
प्रत्यवायानुपपत्तेः
ज्ञाननिरपेक्ष व
मोक्ष इति चेत्,
तच्च न; कर्मशेषसंभवात्तन्निमित्ता
शरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नोतीति प्रत्युक्तम्;
कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति
च। यदुक्तं
समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि,
तच्च न;
श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य। श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यधिक्रियते,
नोपासनज्ञानमपेक्षते।
उपासनं च
श्रुतज्ञानादर्थान्तरं विधीयते मोक्षफलम्;
अर्थान्तरप्रसिध्देश्च स्यात्;'श्रोतव्यः'
इत्युक्त्वा तद्वयतिरेकेण'मन्तव्यो
निदिध्यासितव्यः' इति
यत्नान्तरविधानात्
मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिध्दं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम्। वं तर्हि
विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः;
विद्यासहितानां च कर्मणां
भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्;
यथा स्वतो मरणज्वरकादिकार्यारम्भसमर्थानामपि विषदध्यादीनां
मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्,
वं विद्यासहितैः
कर्मभिः मोक्ष
आरभ्यत इति चेत्,
न; आरभ्यस्यानित्यत्वादित्युक्तो
दोषः। वचनादारभ्योऽपि नित्य वेति चेत्, न;
ज्ञापकत्वाद्वचनस्य। वचनं नाम यथाभूतस्यार्थस्य
ज्ञापकम्,
नाविद्यमानस्य कर्तृ। न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते,
आरब्धं वा अविनाशि भवेत्। तेन विद्याकर्मणोः
संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम्॥
विद्याकर्मणी
मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके इति चेत्,
न; कर्मणः फलान्तरदर्शनात्।
उत्पत्तिविकारसंस्काराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यन्ते। उत्पत्त्यादिफलविपरीतश्च
मोक्षः।
गतिश्रुतेराप्य इति चेत् --
'सूर्यद्वारेण''तयोर्ध्वमायन्'
इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत्,
न; सर्वगतत्वात्
गन्तृभ्यश्चानन्यत्वात्।
आकाशादिकारणत्वात्सर्वगतं ब्रह्म,
ब्रह्माव्यतिरिक्ताश्च सर्वे विज्ञानात्मानः;
अतो नाप्यो मोक्षः। गन्तुरन्यद्विभिन्नदेशं च भवति गन्तव्यम्। न
हि, येनैवाव्यतिरिक्तं
यत्,
तत्तेनैव गम्यते। तदनन्यत्वसिध्दिश्च'तत्सृष्ट्वा
तदेवानुप्राविशत्''क्षेत्रज्ञं चापि मां विध्दि
सर्वक्षेत्रेषु' इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः।
गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध
इति चेत् -- अथापि
स्यात्,
यद्यप्राप्यो मोक्षः, तदा
गतिश्रुतिनाम्,'स कधा''स यदि
पितृलोककामः''स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'
इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यात् इति चेत्,
न;
कार्यब्रह्मविषयत्वात्तासाम्। कार्ये हि ब्रह्मणि स्त्र्यादयः
स्युः, न कारणे;'एकमेवाद्वितीयम्''यत्र
नान्यत्पश्यति''तत्केन कं पश्येत्'
इत्यादिश्रुतिभ्यः। विरोधाच्च
विद्याकर्मणोः
समुच्चयानुपपत्तिः। प्रलीनकत्र्रादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि विद्या
तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते। न ह्येंक वस्तु परमार्थतः
कत्र्रादिविशेषवत्
तच्छून्यं चेति उभयथा द्रष्टुं शक्यते। अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यात्। अन्यतरस्य
च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य
मिथ्यात्वम्;'यत्र
हि द्वैतमिव भवति''मृत्योः स मृत्युमाप्नोति''अथ
यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम्''अन्योऽसावन्योऽहमस्मि''उदरमन्तरं
कुरुते''अथ तस्य भयं भवति'
इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। सत्यत्वं च कत्वस्य'एकधैवानुद्रष्टव्यम्''एकमेवाद्वितीयम्''ब्रह्मैवेदँ्
सर्वम्''आत्मैवेद्ँसर्वम्'
इत्यादिश्रुतिभ्यः। न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने
कर्मोपपद्यते।
अन्यत्वदर्शनापवादाश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयन्ते। अतो विरोधो विद्याकर्मणोः।
अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः॥ तत्र यदुक्तं संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां
मोक्ष
इत्येतदनुपपन्नमिति,
तदयुक्तम्, तद्विहितत्वात्कर्मणां
श्रुतिविरोध इति चेत् -- यद्युपमृद्य कत्र्रादिकारकविशेषमात्मैकत्वविज्ञानं विधीयते
सर्पादिभ्रान्तिज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानवत्,
प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः। विहितानि च
कर्माणि। स च विरोधो न युक्तः,
प्रमाणत्वाच्छ्रुतीनामिति चेत्,
न;
पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छ्रुतीनाम्। विद्योपदेशपरा तावच्छ्रुतिः संसारात्पुरुषो
मोक्षयितव्य इति संसारहेतोरविद्यायाः विद्यया निवृत्तिः
कर्तव्येति
विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्तेति न विरोधः। वमपि कत्र्रादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं
शास्त्रं विरुध्यत वेति चेत्,
न; यथाप्राप्तमेव
कारकास्तित्वमुपादाय
उपात्तदुरितक्षयार्थं कर्माणि विदधच्छास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनां च फलसाधनं न
कारकास्तित्वे व्याप्रियते। उपचितदुरितप्रतिबन्धस्य हि विद्योत्पत्तिर्नावकल्पते।
तत्क्षये च
विद्योत्पत्तिः स्यात्,
ततश्चाविद्यानिवृत्तिः, तत
आत्यन्तिकः संसारोपरमः। अपि च, अनात्मदर्शिनो
ह्यनात्मविषयः कामः; कामयमानश्च करोति
कर्माणि;
ततस्तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः।
तद्वयतिरेकेणात्मैकत्वदर्शिनो विषयाभावात्कामानुपपत्तिः,
आत्मनि चानन्यत्वात्कामानुपपत्तौ
स्वात्मन्यवस्थानं
मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणोर्विरोधः। विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न
कर्माण्यपेक्षते। स्वात्मलाभे तु पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धापनयनद्वारेण
विद्याहेतुत्वं
प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानीति। अत वास्मिन्प्रकरणे उपन्यस्तानि
कर्माणीत्यवोचाम। वं च अविरोधः कर्मविधिश्रुतीनाम्। अतः केवलाया व विद्यायाः
परं श्रेय इति
सिध्दम्॥ एवं तर्हि आश्रमान्तरानुपपत्तिः,
कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः। गृहस्थस्यैव विहितानि
कर्माणीत्यैकाश्रम्यमेव। अतश्च यावज्जीवादिश्रुतयः
अनुकूलतराः स्युः। न;
कर्मानेकत्वात्। न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि;
ब्रह्मचर्यं तपः सत्यवचनं शमः दमः अहिंसा इत्येवमादीन्यपि
कर्माणि इतराश्रमप्रसिध्दानि
विद्योत्पत्तौ
साधकतमान्यसंकीर्णा विद्यन्ते ध्यानधारणादिलक्षणानि च। वक्ष्यति च --
'तपसा ब्रह्म
विजिज्ञासस्व' इति। जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि
गार्हस्थ्याद्विद्योत्पत्तिसंभवात्,
कर्मार्थत्वाच्च गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः,
कर्मसाध्यायां च विद्यायां सत्यां
गार्हस्थ्यप्रतिपत्तिरनर्थिकैव। लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनाम्।
पुत्रादिसाध्येभ्यश्च अयं लोकः पितृलोको देवलोक इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य,
नित्यसिध्दात्मदर्शिनः, कर्मणि
प्रयोजनमपश्यतः, कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते?
प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु
प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो निवृत्तिरेव स्यात्,'प्रव्रजिष्यन्वा
अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि'
इत्येवमादिश्रुतिलिङ्गदर्शनात्। कर्म प्रति श्रुतेर्यत्नाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति
चेत्, --
अग्निहोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेरधिको यत्नः;
महांश्च कर्मण्यायासः,
अनेकसाधनसाध्यत्वादग्निहोत्रादीनाम्;
तपोब्रह्मचर्यादीनां च इतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्येऽपि
समानत्वादल्पसाधनापेक्षत्वाच्चेतरेषां न युक्तस्तुल्यवद्विकल्प
आश्रमिभिस्तस्य इति
चेत्,
न; जन्मान्तरकृतानुग्रहात्। यदुक्तं कर्माणि श्रुतेरधिको
यत्न इत्यादि, नासौ दोषः, यतो
जन्मान्तरकृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म
ब्रह्मचर्यादिलक्षणं
चानुग्राहकं भवति विद्योत्पत्तिं प्रति;
येन च जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित्;
केचित्तु कर्मसु प्रवृत्ता अविरक्ता विद्याविद्वेषिणः।
तस्माज्जन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्तनामाश्रमान्तरप्रतिपत्तिरेवेष्यते।
कर्मफलबाहुल्याच्च। पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्यासंख्येयत्वात्
तत्प्रति च
पुरुषाणां
कामबाहुल्यात्तदर्थः श्रुतेरधिको यत्नः कर्मसूपपद्यते,
आशिषां बाहुल्यदर्शनात् -- इदं मे स्यादिदं मे स्यादिति।
उपायत्वाच्च। उपायभूतानि हि कर्माणि
विद्यां प्रति
इत्यवोचाम। उपाये च अधिको यत्नः कर्तव्यः,
न उपेये। कर्मनिमित्तत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्यमिति चेत्
-- कर्मभ्य व
पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धक्षयाद्विद्योत्पद्यते चेत् कर्मभ्यः
पृथगुपनिषच्छ्रवणादियत्नोऽनर्थक इति चेत्,
न; नियमाभावात्। न हि,'प्रतिबन्धक्षयादेव
विद्योत्पद्यते, न
त्वीश्वरप्रसादतपोध्यानाद्यनुष्ठानात्'
इति नियमोऽस्ति;
अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्यां प्रत्युपकारकत्वात्,
साक्षादेव च कारणत्वाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम्।
अतः
सिध्दान्याश्रमान्तराणि। सर्वेषां चाधिकारो विद्यायाम्,
परं च श्रेयः केवलाया विद्याया वेति सिध्दम्॥
अहं वृक्षस्य रेरिवा। कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव। ऊर्ध्व पवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि।
द्रविण्ँ सवर्चसम्। सुमेधा अमृतोक्षितः। इति
त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्॥1.10.1॥
(1)
से (4)
--
वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्राग्ब्रह्मात्मविज्ञानान्नियमेन
कर्तव्यानि श्रौतस्मार्तानि कर्माणीत्येवमर्थः,
अनुशासनश्रुतेः
पुरुषसंस्कारार्थत्वात्। संस्कृतस्य हि विशुध्दसत्त्वस्य आत्मज्ञानमञ्जसैवोपजायते।'तपसा
कल्मषं हन्ति विद्ययामृतमश्नुते' इति हि स्मृतिः।
वक्ष्यति च -- 'तपसा
ब्रह्म विजिज्ञासस्व'
इति। अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि।
अनुशास्तीत्यनुशासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः। प्रागुपन्यासाच्च
कर्मणाम्,
केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं कर्माण्युपन्यस्तानि। उदितायां च ब्रह्मविद्यायाम्'अभयं
प्रतिष्ठां विन्दते''न बिभेति कुतश्चन''किमहं
साधु नाकरवम्' इत्यादिना
कर्मनैष्ंकिचन्यं
दर्शयिष्यति। अतः अवगम्यते -- पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि
कर्माणीति। मन्त्रवर्णाच्च --
'अविद्यया
मृत्युं तर्ीत्वा विद्ययामृतमश्नुते'
इति
तादीनां पूर्वत्रोपदेशः आनर्थक्यपरिहाराथः;
इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वाकर्तव्यतानियमार्थः। वेदम् अनूच्य
अध्याप्य आचार्यः
अन्तेवासिनं शिष्यम् अनुशास्ति ग्रन्थग्रहणात् अनु पश्चात् शास्ति तदर्थं
ग्राहयतीत्यर्थः। अतोऽवगम्यते अधीतवेदस्य
धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति।'बुद्ध्वा
कर्माणि कुर्वीत' इति स्मृतेश्च। कथमनुशास्तीत्यत आह --
सत्यं वद
यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं च वद। तद्वत् धर्मं चर;
धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनम्,
सत्यादिविशेषनिर्देशात्। स्वाध्यायात्
अध्ययनात् मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः। आचार्याय आचार्यार्थं प्रियम् इष्टं धनम्
आहृत्य आनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम्
आचार्येण च अनुज्ञातः अनुरूपान्दारानाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतानं मा
व्यवच्छेत्सीः;
प्रजासंततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्या;
अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य
इत्यभिप्रायः,
प्रजाप्रजनप्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात्;
अन्यथा
प्रजनश्चेत्येतदेकमेवावक्ष्यत्। सत्यात् न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः;
सत्याच्च प्रमदनमनृतप्रसङ्गः;
प्रमादशब्दसामर्थ्याद्विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः;
अन्यथा असत्यवदनप्रतिषेध व स्यात्। धर्मात् न प्रमदितव्यम्,
धर्मशब्दस्यानुष्ठेयविशेषविषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः,
स न कर्तव्यः अनुष्ठातव्य व धर्म इति यावत्। वं कुशलात्
आत्मरक्षार्थात्कर्मणः न प्रमदितव्यम्। भूतिः विभूतिः,
तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्मङ्गलयुक्तात्कर्मणः न प्रमदितव्यम्।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्,
ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः। तथा देवपितृकार्याभ्यां न
प्रमदितव्यम्, दैवपित्र्ये कर्मणी
कर्तव्ये। मातृदेवः माता देवो यस्य सः,
त्वं मातृदेवः भव स्याः। वं पितृदेवो भव;
आचार्यदेवो भव; अतिथिदेवो भव;
देवतावदुपास्या ते इत्यर्थः। यान्यपि च अन्यानि अनवद्यानि अनिन्दितानि
शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि,
तानि सेवितव्यानि
कर्तव्यानि त्वया। नो न कर्तव्यानि इतराणि सावद्यानि शिष्टकृतान्यपि। यानि अस्माकम्
आचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितानि
आम्नायाद्यविरुध्दानि,
तान्येव त्वया उपास्यानि अदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि;
नियमेन कर्तव्यानीत्येतत्। नो इतराणि
विपरीतान्याचार्यकृतान्यपि। ये के च विशेषिता आचार्यत्वादिधर्मैः अस्मत् अस्मत्तः
श्रेयासः प्रशस्ततराः,
ते च ब्राह्मणाः, न
क्षत्रियादयः,
तेषाम् आसनेन आसनदानादिना त्वया प्रश्वसितव्यम्,
प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः;
तेषां श्रमस्त्वया अपनेतव्य
इत्यर्थः। तेषां वा आसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते,
तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः;
केवलं तदुक्तसारग्राहिणा
भवितव्यम्। किं च,
यत्ंकिचिद्देयम् तत् श्रध्दयैव दातव्यम्। अश्रध्दया अदेयं न
दातव्यम्। श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम्। ह्रिया
लज्जया न देयम्। भिया भीत्या च देयम्। संविदा च भैत्र्यादिकार्येण देयम्। अथ वं
वर्तमानस्य यदि कदाचित् ते तव श्रौते
स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वा आचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्यात् भवेत्,
ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणाः तत्र कर्मादौ
युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः कर्तव्यः;
संमर्शिनः विचारक्षमाः, युक्ताः
अभियुक्ताः, कर्मणि वृत्ते वा आयुक्ताः अपरप्रयुक्ताः,
अलूक्षाः अरूक्षाः अक्रूरमतयः,
धर्मकामाः अदृष्टार्थिनः अकामहता इत्येतत्;
स्युः भवेयुः, ते ब्राह्मणाः यथा येन
प्रकारेण तत्र
तस्मिन्कर्मणि वृत्ते वा वर्तेरन्,
तथा त्वमपि वर्तेथाः। अथ अभ्याख्यातेषु,
अभ्याख्याता अभ्युक्ताः दोषेण संद्रिह्यमानेन संयोजिताः
केनचित्,
तेषु च; यथोक्तं सर्वमुपनयेत् -- ये
तत्रेत्यादि। षः आदेशः विधिः। षः उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनामपि। षा
वेदोपनिषत् वेदरहस्यम्,
वेदार्थ इत्येतत्। तदेव अनुशासनम् वेदरहस्यम्,
वेदार्थ इत्येतत्। तदेव अनुशासनम् ईश्वरवचनम्;
आदेशवाच्यस्य विधेरुक्तत्वात्। सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत्। यस्मादेवम्,
तस्मात् वं यथोक्तं सर्वम् उपासितव्यं
कर्तव्यम्। वमु च तत् उपास्यम् उपास्यमेव चैतत् नानुपास्यम् इत्यादरार्थं
पुनर्वचनम्॥ अत्रैतच्चिन्त्यते विद्याकर्मणोर्विवेकार्थम् -
-
किं
कर्मभ्य व केवलेभ्यः परं श्रेयः,
उत
विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः,
आहोस्विद्विद्याकर्मभ्यां संहताभ्याम्,
विद्याया वा कर्मापेक्षायाः,
उत
केवलाया व विद्याया इति। तत्र केवलेभ्य व कर्मभ्यः स्यात्,
समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात्,'वेदः
कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः
सरहस्यो द्विजन्मना'
इति स्मरणात्। अधिगमश्च सहोपनिषदर्थेनात्मज्ञानादिना।'विद्वान्यजते''विद्वान्याजयति'
इति च विदुष व
कर्मण्यधिकारः प्रदशर्यते सर्वत्र ज्ञात्वानुष्ठानमिति च। कृत्स्नश्च वेदः कर्मार्थ
इति हि मन्यन्ते केचित्। कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो
नावाप्यते,
वेदोऽनर्थकः स्यात्। न;
नित्यत्वान्मोक्षस्य। नित्यो हि मोक्ष इष्यते। कर्मकार्यस्य चानित्यत्वं प्रसिध्दं
लोके।
कर्मभ्यश्चेच्छ्रेयः,
अनित्यं स्यात्; तच्चानिष्टम्। ननु
काम्यप्रतिषिध्दयोरनारम्भात् आरब्धस्य च कर्मण उपभोगेनैव क्षयात्
नित्यानुष्ठानाच्च प्रत्यवायानुपपत्तेः ज्ञाननिरपेक्ष व मोक्ष इति चेत्,
तच्च न; कर्मशेषसंभवात्तन्निमित्ता
शरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नोतीति
प्रत्युक्तम्;
कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति च।
यदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि, तच्च
न;
श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य। श्रुतज्ञानमात्रेण हि
कर्मण्यधिक्रियते, नोपासनज्ञानमपेक्षते। उपासनं च
श्रुतज्ञानादर्थान्तरं
विधीयते मोक्षफलम्;
अर्थान्तरप्रसिध्देश्च स्यात्;'श्रोतव्यः'
इत्युक्त्वा तद्वयतिरेकेण'मन्तव्यो
निदिध्यासितव्यः' इति
यत्नान्तरविधानात् मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिध्दं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम्। वं
तर्हि विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः;
विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्;
यथा स्वतो मरणज्वरकादिकार्यारम्भसमर्थानामपि विषदध्यादीनां
मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्,
वं विद्यासहितैः कर्मभिः मोक्ष आरभ्यत इति चेत्,
न;
आरभ्यस्यानित्यत्वादित्युक्तो दोषः। वचनादारभ्योऽपि नित्य वेति चेत्,
न; ज्ञापकत्वाद्वचनस्य। वचनं नाम
यथाभूतस्यार्थस्य
ज्ञापकम्,
नाविद्यमानस्य कर्तृ। न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते,
आरब्धं वा अविनाशि भवेत्। तेन विद्याकर्मणोः
संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम्॥ विद्याकर्मणी मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके
इति चेत्,
न; कर्मणः फलान्तरदर्शनात्।
उत्पत्तिविकारसंस्काराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यन्ते। उत्पत्त्यादिफलविपरीतश्च
मोक्षः। गतिश्रुतेराप्य इति चेत् --
'सूर्यद्वारेण''तयोर्ध्वमायन्'
इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत्,
न;
सर्वगतत्वात् गन्तृभ्यश्चानन्यत्वात्।
आकाशादिकारणत्वात्सर्वगतं ब्रह्म,
ब्रह्माव्यतिरिक्ताश्च सर्वे विज्ञानात्मानः;
अतो नाप्यो मोक्षः। गन्तुरन्यद्विभिन्नदेशं च भवति
गन्तव्यम्। न हि,
येनैवाव्यतिरिक्तं यत्, तत्तेनैव
गम्यते। तदनन्यत्वसिध्दिश्च'तत्सृष्ट्वा
तदेवानुप्राविशत्''क्षेत्रज्ञं चापि मां विध्दि
सर्वक्षेत्रेषु'
इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध इति
चेत् -- अथापि स्यात्, यद्यप्राप्यो मोक्षः,
तदा
गतिश्रुतिनाम्,'स
कधा''स यदि पितृलोककामः''स्त्रीभिर्वा
यानैर्वा' इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यात् इति चेत्,
न;
कार्यब्रह्मविषयत्वात्तासाम्। कार्ये हि ब्रह्मणि स्त्र्यादयः स्युः,
न कारणे;'एकमेवाद्वितीयम्''यत्र
नान्यत्पश्यति''तत्केन कं पश्येत्'
इत्यादिश्रुतिभ्यः। विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः।
प्रलीनकत्र्रादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि विद्या
तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते। न ह्येंक वस्तु परमार्थतः
कत्र्रादिविशेषवत् तच्छून्यं चेति उभयथा द्रष्टुं शक्यते।
अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यात्। अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं
यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम्;'यत्र
हि
द्वैतमिव भवति''मृत्योः
स मृत्युमाप्नोति''अथ यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम्''अन्योऽसावन्योऽहमस्मि''उदरमन्तरं
कुरुते''अथ तस्य
भयं भवति'
इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। सत्यत्वं च कत्वस्य'एकधैवानुद्रष्टव्यम्''एकमेवाद्वितीयम्''ब्रह्मैवेदँ्
सर्वम्''आत्मैवेद्ँसर्वम्'
इत्यादिश्रुतिभ्यः। न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यते।
अन्यत्वदर्शनापवादाश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयन्ते। अतो
विरोधो विद्याकर्मणोः। अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः॥ तत्र यदुक्तं संहताभ्यां
विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इत्येतदनुपपन्नमिति,
तदयुक्तम्,
तद्विहितत्वात्कर्मणां श्रुतिविरोध इति चेत् -- यद्युपमृद्य
कत्र्रादिकारकविशेषमात्मैकत्वविज्ञानं विधीयते
सर्पादिभ्रान्तिज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानवत्,
प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः। विहितानि च
कर्माणि। स च
विरोधो न युक्तः,
प्रमाणत्वाच्छ्रुतीनामिति चेत्, न;
पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छ्रुतीनाम्। विद्योपदेशपरा तावच्छ्रुतिः
संसारात्पुरुषो
मोक्षयितव्य इति संसारहेतोरविद्यायाः विद्यया निवृत्तिः कर्तव्येति
विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्तेति न विरोधः। वमपि
कत्र्रादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं शास्त्रं विरुध्यत वेति चेत्,
न; यथाप्राप्तमेव
कारकास्तित्वमुपादाय उपात्तदुरितक्षयार्थं
कर्माणि विदधच्छास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनां च फलसाधनं न कारकास्तित्वे
व्याप्रियते। उपचितदुरितप्रतिबन्धस्य हि
विद्योत्पत्तिर्नावकल्पते। तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्,
ततश्चाविद्यानिवृत्तिः, तत
आत्यन्तिकः संसारोपरमः। अपि च,
अनात्मदर्शिनो ह्यनात्मविषयः कामः;
कामयमानश्च करोति कर्माणि;
ततस्तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः।
तद्वयतिरेकेणात्मैकत्वदर्शिनो विषयाभावात्कामानुपपत्तिः,
आत्मनि चानन्यत्वात्कामानुपपत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष
इत्यतोऽपि
विद्याकर्मणोर्विरोधः। विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते।
स्वात्मलाभे तु पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धापनयनद्वारेण
विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानीति। अत वास्मिन्प्रकरणे उपन्यस्तानि
कर्माणीत्यवोचाम। वं च अविरोधः
कर्मविधिश्रुतीनाम्। अतः केवलाया व विद्यायाः परं श्रेय इति सिध्दम्॥ एवं तर्हि
आश्रमान्तरानुपपत्तिः,
कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः। गृहस्थस्यैव विहितानि कर्माणीत्यैकाश्रम्यमेव।
अतश्च यावज्जीवादिश्रुतयः अनुकूलतराः स्युः। न;
कर्मानेकत्वात्। न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि;
ब्रह्मचर्यं तपः सत्यवचनं शमः दमः अहिंसा इत्येवमादीन्यपि
कर्माणि
इतराश्रमप्रसिध्दानि विद्योत्पत्तौ साधकतमान्यसंकीर्णा विद्यन्ते
ध्यानधारणादिलक्षणानि च। वक्ष्यति च --
'तपसा
ब्रह्म
विजिज्ञासस्व'
इति। जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि
गार्हस्थ्याद्विद्योत्पत्तिसंभवात्, कर्मार्थत्वाच्च
गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः, कर्मसाध्यायां
च
विद्यायां सत्यां गार्हस्थ्यप्रतिपत्तिरनर्थिकैव। लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनाम्।
पुत्रादिसाध्येभ्यश्च अयं लोकः पितृलोको देवलोक
इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य,
नित्यसिध्दात्मदर्शिनः, कर्मणि
प्रयोजनमपश्यतः, कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते?
प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि
विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो
निवृत्तिरेव स्यात् | 
